تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
فَاسْتَفْتِهِمْ أَ هُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمْ مَنْ خَلَقْنا إِنَّا خَلَقْناهُمْ مِنْ طِينٍ لازِبٍ «11»
شأن نزول:
کفار منکر قيامت، دعوى شجاعت و در ميان قريش لاف قوت و مفاخرت مى‌نمودند، آيه شريفه نازل شد:
فَاسْتَفْتِهِمْ: پس بپرس از اين جماعت، أَ هُمْ أَشَدُّ خَلْقاً: آيا ايشان سخت‌ترند از جهت آفرينش، أَمْ مَنْ خَلَقْنا: يا آنکه خلق نموده بوديم قبل از ايشان از امم سابقه که در قوت به مراتب از ايشان بيشتر بودند هلاک نموديم و معذب ساختيم، پس چگونه قوت و صلابت در مقابل عذاب ما خواهند داشت، إِنَّا خَلَقْناهُمْ: بدرستى که ما آفريده‌ايم همه ايشان را، مِنْ طِينٍ لازِبٍ: از گل چسبنده که در نهايت سستى و پستى است، يعنى اصل همه از آدم و آدم از اين
جلد 11 - صفحه 108
گل خلق شده. اولى آنکه «من» براى تغليب و معنى آنکه آيا آفريدن ايشان دشوارتر است بر ما، يا آنچه آفريده‌ايم از ملائکه و آسمان و زمين و کوهها و دريا و شهب، و چگونه خلق آنها دشوارتر باشد و حال آنکه همه مخلوق شده‌اند از گل چسبنده که در نهايت سستى و پستى است نسبت به مخلوقات ديگر.
تنبيه:
آيه اثبات معاد و رد استحاله آنان است بدين تقرير: استحاله اعاده ايشان يا به جهت عدم ماده است، يا عدم قدرت فاعل؛ و هر دو باطل است. اما اول- زيرا حصول ماده ايشان که گل چسبنده است از ضم اجزاء مائيه است به اجزاء ارضيه، و اين هر دو باقى و قابل انضمام باشد. اما دوم- به جهت آنکه ذاتى که قادر باشد بر خلق اشياء مذکوره، البته بر ضم اين اجزاء و اعاده حيات در آن قادر خواهد بود، زيرا قدرت صفت ذاتيه، و هرگز از ذات منفک نشود و متغير نگردد و نسبت آن به همه مقدورات يکسان است.