تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
هذا يَوْمُ الْفَصْلِ الَّذِي کُنْتُمْ بِهِ تُکَذِّبُونَ «21» احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَ أَزْواجَهُمْ وَ ما کانُوا يَعْبُدُونَ «22» مِنْ دُونِ اللَّهِ فَاهْدُوهُمْ إِلى صِراطِ الْجَحِيمِ «23» وَ قِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ «24» ما لَکُمْ لا تَناصَرُونَ «25»
بَلْ هُمُ الْيَوْمَ مُسْتَسْلِمُونَ «26» وَ أَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَساءَلُونَ «27» قالُوا إِنَّکُمْ کُنْتُمْ تَأْتُونَنا عَنِ الْيَمِينِ «28» قالُوا بَلْ لَمْ تَکُونُوا مُؤْمِنِينَ «29» وَ ما کانَ لَنا عَلَيْکُمْ مِنْ سُلْطانٍ بَلْ کُنْتُمْ قَوْماً طاغِينَ (30)
جلد 4 صفحه 427
ترجمه
اينست روز جدا شدن حق از باطل که بوديد آنرا تکذيب ميکرديد
جمع کنيد آنها را که ستم کردند و امثال آنها را و آنچه را که بودند ميپرستيدند
از غير خدا پس راهنمائى کنيد آنها را براه دوزخ
و بازداريدشان همانا آنها بازخواست شدگانند
چيست شما را که يکديگر را يارى نميکنيد
بلکه آنها امروز تسليم شدگانند
و روى آورند بعضيشان بر بعضى از يکديگر ميپرسند
گويند همانا شما بوديد که مى‌آمديد ما را از راه قوّت
گويند بلکه نبوديد گروندگان
و نبود ما را بر شما تسلّطى بلکه بوديد گروهى سرکشان.
تفسير
پس از آنکه کفّار در ذيل آيه سابقه گفتند اين روز مجازات است خودشان با يکديگر يا ملائکه بآنها گويند اين روز فصل خصومت است بين اهل حق و باطل که بحکم الهى از يکديگر ممتاز شوند و خطاب از مصدر جلال صادر شود بملائکه که کسانيرا که ظلم نمودند بخلق خصوصا بانبياء و اولياء و امثال آنها را که ظلم نمودند بخودشان در عبادت و اطاعت بتها و شياطين جمع‌آورى نمائيد و با آنچه عبادت و اطاعت مينمودند آنها را در دنيا بغير حق از قبيل بتها و کسانيکه دعوى خدائى نمودند يا دعوى نبوّت و امامت کردند بباطل دست جمع هدايت نمائيد آنانرا براه جهنّم و تعبير بهدايت از قبيل بشارت بعذاب براى طعنه و توبيخ است يعنى شما بايد هدايت براه بهشت شويد کارى کرديد که هدايت براه دوزخ شديد و بردن بتها بدوزخ مکرّر ذکر شده که براى توهين آنها در نظر بت‌پرستها و فروزينه آتش است و فرمان توقيف آنها در موقف حشر صادر گردد براى پرسش از عقائد و اعمال و ولايت ائمه اطهار چنانچه در چندين روايت معتبر تصريح شده و در بيشتر آنها ولايت امير المؤمنين عليه السّلام ذکر شده و آنکه کسى تا جواز ولايت آنحضرت را در دست نداشته باشد از صراط عبورش ندهند و در بعضى از پيغمبر صلى اللّه عليه و اله نقل شده که تجاوز نميکند قدم بنده‌اى از جاى خود تا پرسش شود از چهار چيز از جوانى او که در چه صرف نموده و از عمرش که در چه تمام کرده و از مالش
جلد 4 صفحه 428
که از کجا جمع نموده و در چه خرج کرده و از دوستى ما اهلبيت و از طرق عامّه هم اين معنى و آنکه سؤال از ولايت امير المؤمنين عليه السّلام ميشود بثبوت رسيده است و بعدا براى سرکوبى و توبيخ و تعيير بآنها گفته ميشود چرا امروز با يکديگر کمک نميکنيد ولى آنروز ديگر آنها کاملا تسليم و منقاد و حاضر براى عذابند چون بکلّى عاجز و از همه جا رانده و مانده‌اند يا آنکه حاضرند يکديگر را تسليم نمايند بجاى آنکه نصرت و يارى کنند با هم چون بعضى مستسلمون را بمتسالمون و آنرا به اين معنى تفسير نموده‌اند و بنظر حقير وجهى ندارد چون تسالم بمعناى صلح و سازش است و استسلام بمعناى گردن نهادن و تسليم شدن و آنها با يکديگر مخاصمه دارند چنانچه خداوند فرموده پس بعضى از آنها اقبال ببعضى نموده براى ملامت و استيضاح از آنها گويند شما بسر ما آمديد و بزور و قوّت بازوى جانب راست ما را وادار بدين باطل کرديد آنها جواب گويند چنين نبود شما خودتان باطنا ايمان نداشتيد و ما شما را مجبور نميتوانستيم بکنيم بلکه شما خودتان بد ذات و مايل بطغيان و سرکشى بوديد لذا زير فرمان انبياء و اوليا نرفتيد و گوش بسخنان ما داديد و الّا ما بر شما سلطنتى نداشتيم و بعضى گفته‌اند مراد آنستکه گمراه شدگان بگمراه کنندگان گويند شما از راه نصيحت و خيرخواهى و حق‌گوئى بر ما وارد شديد و ما را فريب داديد چون عرب بچيزيکه از جانب راست بيايد تيمّن ميجويند و آنها در جواب گويند شما نرفتيد تحصيل عقائد حقه نمائيد لذا قلبا شاک و متزلزل بوديد و طبعا مايل بطغيان و سرکشى و تا ما سخنى گفتيم پذيرفتيد و گر نه تسلّطى از ما بر شما وجود نداشت و اجبارى بعمل نيامد که موجب عذرى براى شما در پيشگاه احديّت باشد.
جلد 4 صفحه 429