تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
فَحَقَّ عَلَيْنا قَوْلُ رَبِّنا إِنَّا لَذائِقُونَ (31) فَأَغْوَيْناکُمْ إِنَّا کُنَّا غاوِينَ (32) فَإِنَّهُمْ يَوْمَئِذٍ فِي الْعَذابِ مُشْتَرِکُونَ (33) إِنَّا کَذلِکَ نَفْعَلُ بِالْمُجْرِمِينَ (34) إِنَّهُمْ کانُوا إِذا قِيلَ لَهُمْ لا إِلهَ إِلاَّ اللَّهُ يَسْتَکْبِرُونَ (35)
وَ يَقُولُونَ أَ إِنَّا لَتارِکُوا آلِهَتِنا لِشاعِرٍ مَجْنُونٍ (36) بَلْ جاءَ بِالْحَقِّ وَ صَدَّقَ الْمُرْسَلِينَ (37) إِنَّکُمْ لَذائِقُوا الْعَذابِ الْأَلِيمِ (38) وَ ما تُجْزَوْنَ إِلاَّ ما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (39) إِلاَّ عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ (40)
ترجمه
پس لازم شد بر ما وعده پروردگار ما همانا ما چشندگانيم
پس گمراه کرديم شما را همانا ما بوديم گمراهان
پس بدرستيکه آنها در چنين روز در عذاب شريکانند
همانا ما اين چنين رفتار ميکنيم با گناهکاران
بدرستيکه آنها بودند که وقتى گفته ميشد بآنها نيست معبودى جز خداوند تکبّر و سرکشى مينمودند
و ميگفتند آيا همانا ما ترک‌کنندگان باشيم خدايان خود را براى شاعرى ديوانه
نه چنين است بلکه آورد دين حقّ را و تصديق نمود پيمبران را
همانا شما هر آينه چشندگان عذاب دردناکيد
و جزا داده نميشويد جز آنچه بوديد که ميکرديد
مگر بندگان خدا که خالص شدگانند.
تفسير
بعد از معارضه گمراه‌شدگان با گمراه کنندگان که در آيات سابقه ذکر شد گمراه کنندگان اوّلا اقرار نموده‌اند که ما مستحق عذاب شديم و لازم شد که بچشيم طعم آتش جهنّم را که خداوند قول داده بود بکفار بچشاند و ثانيا اعتراف کرده‌اند که ما گمراه‌شدگان را گمراه نموديم چون خودمان گمراه بوديم خواستيم آنها را هم مثل خودمان کنيم تا امثال ما در دنيا کم نباشند ولى خدا بآنها عقل داده بود نبايد گوش بحرف ما بدهند بايد بعقل خودشان رجوع نمايند و دريابند بطلان قول ما را و خدا فرموده هر دو دسته امروز با يکديگر در عذاب شريکند نهايت آنکه گمراه کنندگان بيشتر براى گناه گمراه شدن و گمراه کردن و بعدا خدا ميفرمايد ما کلّيّه گناهکاران را باين نحو مجازات ميکنيم که عذر غير موجّه آنها را نمى‌پذيريم چه رسد بمشرکين مکّه چون آنها اشخاصى بودند که وقتى پيغمبر صلى اللّه عليه و اله بآنها فرمود بگوئيد لا اله الا اللّه رستگار شويد تکبّر و سرکشى و تعصّب بيجا و عناد و لجاج وادار نمود آنها را که بگويند آيا ما دست از بتها و معبودهاى خود و پدرانمان برداريم بقول يکنفر شاعر ديوانه با آنکه ديده بودند معجزات او را و او دين حق ثابت محقّق بادلّه و براهين عقليّه آورده بود و تصديق نموده بود انبياء سابق را بقول و بوجود خود و کتابش چون منطبق بودند با معرّفى ايشان از آندو در کتب خودشان و بطريقه‌اش که دعوت بتوحيد نمود چنانچه انبياء عليهم السلام مينمودند و از اعاظم ايشان حضرت ابراهيم و اسمعيل عليهما السلام جدّ اعلاى اينها بودند که مؤسّس توحيد در عالم شدند و اين ناخلفان
جلد 4 صفحه 430
مشرک شدند پس ميگوئيم بايد بچشيد عذاب اليم آتش دائم جهنّم را و دم نزنيد اين جزاى اعمال شما است که مرتکب شديد نه زيادتر از آن چون خداوند زياده از ميزان استحقاق جزا نميدهد مگر به بندگان خالص شده از لوث معاصى که بفضل خود بآنها زيادتر از ميزان استحقاق هم جزاء ميدهد و بنابراين استثناء متّصل و مستثنا مفهوم از کلام است يا خطاب بعموم بندگان ميباشد و محتمل است منقطع باشد يعنى شما معذّب خواهيد بود ليکن بندگانيکه خالص نمودند وجود خود و نيّات خودشان را براى عبادت و اطاعت خدايا خدا ايشانرا موفّق بخلوص نيّت فرموده براى خود مثاب و مأجورند بتفصيلى که بيايد انشاء اللّه تعالى.