تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ قالَ يا بُنَيَّ إِنِّي أَرى فِي الْمَنامِ أَنِّي أَذْبَحُکَ فَانْظُرْ ما ذا تَرى قالَ يا أَبَتِ افْعَلْ ما تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ (102)
«1» رسن: ريسمان، بند، طناب. فرهنگ معين ج 2 ص 1654.
جلد 11 - صفحه 141
فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ: پس چون رسيد اسمعيل با پدر خود به موضع سعى که ميان صفا و مروه باشد، قالَ يا بُنَيَ: گفت ابراهيم از روى شفقت و مرحمت اى پسرک من، إِنِّي أَرى فِي الْمَنامِ: بدرستى که مى‌بينم پيوسته در خواب، أَنِّي أَذْبَحُکَ: بدرستى که من تو را ذبح کنم و قربانى نمايم، فَانْظُرْ ما ذا تَرى:
پس تأمل کن در اين کار چه چيزى مى‌بينى. اين کلام بر وجه مشاورت نيست، زيرا در امور واجبه متحتمه غير معقول است، بلکه به جهت آن بود تا معلوم نمايد که اسمعيل در اين بليه عظيمه صبر و ثبات قدم خواهد داشت يا جزع و فزع و بى‌طاقتى نمايد.
حضرت اسمعيل عليه السلام چون اين کلام از پدر بزرگوارش شنيد از روى خوشى و طاعت، قالَ يا أَبَتِ: گفت اى پدر، افْعَلْ ما تُؤْمَرُ: بجا آور آنچه امر شده‌اى به آن و بکن آنچه در خواب فرموده. سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ: زود باشد که بيابى مرا در اين امر اگر خواهد خدا، مِنَ الصَّابِرِينَ: از صبر کنندگان بر ذبح، يعنى اگر مشيت ربانى و توفيق سبحانى شامل حال من شود، من تحمل اين بليه عظيمه نمايم و اصلا اضطراب نکنم، چه مثل مرا بدل هست و خليل را بدل نيست، فرزند را عوض و حضرت عزت را عوض نباشد.
شرح واقعه:
علامه مجلسى (رحمه اللّه) در ذيل روايتى نقل فرمايد: چون حضرت ابراهيم عليه السلام به مشعر الحرام رسيد، شب در آنجا خوابيد شاد و خوشحال، پس در خواب ديد پسر خود را قربان نمايد و او را برد تا موضع جمره وسطى، پس گفت اى فرزند عزيز: بدرستى که در خواب ديدم تو را ذبح نمايم، پس تفکر نما چه مصلحت مى‌بينى. فرزند سعادتمند گفت: اى پدر بجا آور آنچه مأمورى. چون هر دو امر خدا را تسليم کردند، ناگاه شيطان به صورت پيرمردى آمد گفت: اى ابراهيم چه مى‌خواهى از اين پسر؟
جلد 11 - صفحه 142
گفت: مى‌خواهم او را ذبح کنم.
گفت: سبحان اللّه مى‌کشى پسرى را که يک چشم زدن معصيت خدا نکرده.
حضرت ابراهيم عليه السلام فرمود: خدا به اين امر فرموده.
گفت: پروردگار تو نهى مى‌کند تو را از اين کار، آنکه تو را امر به اينکار نمايد شيطان است.
حضرت ابراهيم عليه السلام فرمود: واى بر تو، آن کسى که مرا به اين مرتبه رسانيده او امر فرموده و در اين شکى ندارم.
گفت: نه و اللّه تو را امر به اينکار نمى‌کند مگر شيطان.
حضرت ابراهيم عليه السلام فرمود: و اللّه ديگر با تو سخن نگويم، عزم کرد که فرزند را ذبح کند.
شيطان گفت: اى ابراهيم تو پيشواى خلقى و مردم پيروى تو مى‌کنند و اگر تو اين کار کنى بعد از اين مردم فرزندان خود را بکشند.
حضرت جواب او نگفت، روى به پسر و با او مشورت در ذبح، چون هر دو منقاد امر الهى شدند، پسر گفت: اى پدر روى مرا بپوشان و دست و پاى مرا محکم ببند. حضرت فرمود اى پسر با کشتن دست پايت را ببندم، اين هر دو را و اللّه نکنم. پس جل دراز گوش را پهن و فرزند را بر روى او خوابانيد و کارد بر حلق او گذاشت و سر خود را بسوى آسمان بلند و کارد را به قوت تمام کشيد.
جبرئيل پيش از کشيدن کارد را برگردانيد و پشت کارد به جانب حلق کرد، حضرت چون نظر کرد کارد را برگشته ديد ثانيا دمش را به حلق گذاشت و کشيد، باز جبرئيل کارد را گردانيد تا چند مرتبه چنين شد، پس جبرئيل گوسفند را از جانب ثبير کشيد و فرزند را از زير دست حضرت برداشته گوسفند را بجاى او خوابانيد. «1»
«1» بحار الانوار، ج 12، ص 126- 127.
جلد 11 - صفحه 143