اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
فَلَمّا بَلَغ‌َ مَعَه‌ُ السَّعي‌َ قال‌َ يا بُنَي‌َّ إِنِّي أَري فِي المَنام‌ِ أَنِّي أَذبَحُک‌َ فَانظُر ما ذا تَري قال‌َ يا أَبَت‌ِ افعَل ما تُؤمَرُ سَتَجِدُنِي إِن شاءَ اللّه‌ُ مِن‌َ الصّابِرِين‌َ (102)
پس از احرام و طواف و نماز طواف و سعي صفاء و مروه و تقصير که از اعمال
جلد 15 - صفحه 176
عمره فارغ شدند و خواستند محرم شوند باحرام حج قال‌َ يا بُنَي‌َّ إِنِّي أَري فِي المَنام‌ِ أَنِّي أَذبَحُک‌َ فَانظُر ما ذا تَري فرمود اي پسرک من من از روي تحقيق ديدم در حال نوم بدرستي که تو را ذبح و قرباني ميکردم پس نظر و تأمل کن که چه نظر داري و چه رأي ميدهي.
(تنبيه) نوم انبياء و معصومين نوم رحمانيست خواب شيطاني نيست و به منزله وحي الهيست مثل خواب حضرت يوسف که گفت إِنِّي رَأَيت‌ُ أَحَدَ عَشَرَ کَوکَباً وَ الشَّمس‌َ وَ القَمَرَ رَأَيتُهُم لِي ساجِدِين‌َ يوسف آيه 4 الي قوله يا أَبَت‌ِ هذا تَأوِيل‌ُ رُءياي‌َ مِن قَبل‌ُ يوسف آيه 101 و مثل خواب حضرت رسالت که بوزينه‌ها بر منبرش بالا ميرفتند که بني اميه باشند بلکه در اخبار داريم که کسي که در خواب پيغمبر و ائمه را ببيند آنها را ديده که فرمودند
من راني فقد راني فان الشيطان لا يتشکل بنا
و نيز در تعريف جن گفتند الجن جسم ناري يتشکل باشکال مختلفه حتي الکلب و الخنزير سوي الانبياء و الاوصياء و خواب حضرت ابراهيم همين اندازه بود که اسمعيل را خوابانيده و کارد بگلويش ميکشد و اما تحقق ذبح را نديده بود بدليل صدقت الرؤياء که شرحش ميايد بلکه بسياري از خوابها رحمانيست و آثارش زود ظاهر ميشود خواست حضرت ابراهيم نظريه اسمعيل را بدست بياورد و الا مأمور بود باين امر و واجب بود و تخلف پذير نبود.
(تنبيه آخر) بعض مفسرين تبعا لليهود و النصاري گفتند ذبيح اسحق بوده و بر طبقش هم حديثي نقل کرده‌اند و اينکه قول از جهاتي باطل است يکي در بشارت باسحق ميفرمايد فَبَشَّرناها بِإِسحاق‌َ وَ مِن وَراءِ إِسحاق‌َ يَعقُوب‌َ هود آيه 74 و اينکه بشارت با امر بذبح تناقض دارد زيرا موقع ذبح هنوز يعقوب نيامده بود.
ديگر اينکه رؤياي در مکه بود پس از سعي و اسحق در شام نزد مادرش ساره بود.
ثالثا در همين سوره بشارت باسحق را در چندين آيه بعد آيه 112
جلد 15 - صفحه 177
112 داده شده.
قال‌َ يا أَبَت‌ِ افعَل ما تُؤمَرُ سَتَجِدُنِي إِن شاءَ اللّه‌ُ مِن‌َ الصّابِرِين‌َ اسمعيل عرض کرد اي پدر بزرگوار بجا آور آنچه مأمور شده‌اي زود باشد بيابي مرا انشاء اللّه از صبر کننده‌گان.
از همين آيه هم استفاده ميشود که رؤياي ابراهيم امريه بود از جانب پروردگار و واجب بود بر ابراهيم زيرا امر ظاهر در وجوب است از اينکه جهت قال‌َ يا أَبَت‌ِ افعَل ما تُؤمَرُ که امر خدا بوده و در بعض اخبار دارد که شيطان آنچه بابراهيم گفت که خواب حجت نيست و ذبح اسمعيل قتل نفس زکيه است آنهم بي گناه و هر چه باسمعيل گفت که او تن درندهد تأثيري نکرد و از همين جمله سَتَجِدُنِي إِن شاءَ اللّه‌ُ مِن‌َ الصّابِرِين‌َ استفاده ميشود مقام اسمعيل که در مقام صبر حاضر باشد در راه خدا قرباني شود و از پيغمبر اکرم است فرمود
انا إبن الذبيحين
يکي اسمعيل که ذبيح اللّه نام گذارده شد و يکي پدر بزرگوارش حضرت عبد اللّه که حضرت عبد المطلب نذر کرده بود که اگر دوازده پسر پيدا کند يکي را قرباني کند چون دوازده اولاد پيدا کرد قرعه زدند بنام عبد اللّه درآمد اهل مکه مانع شدند که فداء دهد شتر هر چه شتر زياد کرد و قرعه زدند به نام عبد اللّه در آمد تا صد شتر بنام صد شتر خارج شد شيطان رفت نزد هاجر که او را فريب دهد شرح قضايا را بر او گفت جواب داد پيغمبر خدا است هر چه ميکند به امر او است و بايد انجام دهد.
مقايسه کنيد اينکه قضيه را با حال ابي عبد اللّه که بدست خود علي اکبر را سوار کرد و روانه کرد مقابل سي هزار دشمن که در خبر دارد
فقطعوه بسيوفهم إربا إربا.