تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ إِنَّ لُوطاً لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ (133) إِذْ نَجَّيْناهُ وَ أَهْلَهُ أَجْمَعِينَ (134) إِلاَّ عَجُوزاً فِي الْغابِرِينَ (135) ثُمَّ دَمَّرْنَا الْآخَرِينَ (136) وَ إِنَّکُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ (137)
وَ بِاللَّيْلِ أَ فَلا تَعْقِلُونَ (138) وَ إِنَّ يُونُسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ (139) إِذْ أَبَقَ إِلَى الْفُلْکِ الْمَشْحُونِ (140) فَساهَمَ فَکانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ (141) فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ وَ هُوَ مُلِيمٌ (142)
فَلَوْ لا أَنَّهُ کانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ (143) لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (144) فَنَبَذْناهُ بِالْعَراءِ وَ هُوَ سَقِيمٌ (145) وَ أَنْبَتْنا عَلَيْهِ شَجَرَةً مِنْ يَقْطِينٍ (146) وَ أَرْسَلْناهُ إِلى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ (147)
فَآمَنُوا فَمَتَّعْناهُمْ إِلى حِينٍ (148)
ترجمه
و همانا لوط از پيمبران است
هنگاميکه نجات داديم او و اهلش را همگى
مگر پيرزنى را در بازماندگان
پس هلاک کرديم ديگران را
و همانا شما ميگذريد بر آنها با آنکه هستيد صبح‌کنندگان
و بشب آيا پس در نمى‌يابيد بعقل
و همانا يونس از پيمبرانست
هنگاميکه گريخت بسوى کشتى مملوّ
پس قرعه زد پس شد
جلد 4 صفحه 448
از قرعه بنام افتادگان
پس فرو بردش ماهى و او بود ملامت کننده خود
پس اگر نه اينکه او بود از تسبيح کنندگان
هر آينه ميماند در شکمش تا روزى که برانگيخته ميشوند
پس انداختيم او را بزمينى بى‌گياه با آنکه او بيمار بود
و رويانديم بر سر او درختى از کدو
و فرستاديم او را بسوى صد هزار نفر يا زياده مى‌بودند
پس ايمان آوردند پس بهره‌مند نموديم ايشانرا تا زمان مرگ.
تفسير
خداوند متعال متذکر شده قصّه حضرت لوط و نجات او و خانواده‌اش جز زن پيرش را که باقى ماند در عذاب و هلاک شد با ساير اهل سدوم بنحو اجمال چون تفصيل آن در سور سابقه ذکر شده و گوشزد فرموده اهل مکّه را که در مسافرت بشام همه ساله بر آنديار عبور مينمايند صبح و شام و مى‌بينند آثار باقيه آنشهر ويران را و تعقّل نميکنند تا متنبّه شوند که در اثر معصيت خدا باين بلا گرفتار شدند و از روايتى که در کافى از امام صادق عليه السّلام نقل نموده استفاده ميشود که مراد مرور بر احوال آنها است در قرآن چون قرائت نمايند آنرا صبح و شام و در هر حال تعجّب از عدم تعقل و عبرت آنها است از آنچه مى‌بينند و مى‌شنوند و فرموده که حضرت يونس بن متّى که شرح حال او در سوره خودش گذشت از پيغمبران مرسل بود و از قوم خودش مانند غلامى که از مولاى خود بگريزد بدون اذن خدا گريخت و رفت بجانب کشتى مملوّ از متاع و مسافر و نشست در آن تا وسط دريا که کشتى از رفتار بازماند و کشتيبانان گفتند هر وقت بنده‌اى از مولاى خود گريخته باشد اين پيش‌آمد براى کشتى ما روى ميدهد و بنا شد قرعه بکشند بنام هر کس بيايد او را در دريا بيندازند تا سايرين از خطر مرگ ايمن شوند و حضرت يونس داخل شد در کسانيکه قرعه بنام آنها کشيده ميشد و بنام او درآمد و چون آثار صلاح و تقوى از سيماى او ظاهر بود قرعه را تکرار نمودند تا سه مرتبه و در هر سه بار نام او بيرون آمد و حضرت متوجه بلب کشتى شد ديد ماهى بزرگى سر از آب بيرون آورده و دهانش را گشوده خود را بدهان او انداخت چنانچه در فقيه از امام باقر عليه السّلام نقل نموده پس آن ماهى او را مانند لقمه‌اى فرو برد و بلع کرد و او مورد ملامت مردم گرديد يا خود را ملامت نمود بر ترک اولائى که از او صادر شد که بى‌دستور الهى از ميان قوم خود بيرون رفته بود و قمّى ره از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که چون کشتى
جلد 4 صفحه 449
بوسط دريا رسيد خدا ماهى بزرگيرا فرستاد جلو کشتى را گرفت يونس باو نظر نمود از آن ترسيد خود را بآخر کشتى برد ماهى هم متوجه بجانب او گرديد و دور زد و دهانش را بروى او باز کرد و اهل کشتى گفتند در ميان ما گنه‌کارى است پس قرعه کشيدند و بنام يونس درآمد و او را در دريا انداختند و ماهى او را بلع نمود و در آب روان گرديد و نقل نموده‌اند که خداوند بماهى وحى فرمود که من شکم تو را زندان او قرار دادم نه او را خوراک تو بايد او را محفوظ بدارى يعنى قوّه هضم را از اندرون او سلب فرمود بقدرى که آنحضرت در شکم ماهى سالم ماند تا سه روز که در آن مدت مشغول بذکر خدا بود بنحويکه در سوره انبياء گذشت و اگر نبود اشتغال او بذکر و تسبيح خدا درنگ مينمود در شکم ماهى تا روز قيامت و بعد از سه روز خداوند بآنماهى امر فرمود که او را بزمين بيگياهى بيندازد و انداخت و خداوند بر سر او سايبانى از درخت کدوئى رويانيد براى آنکه پوستش رقيق و بدنش ضعيف و مريض شده بود و چون قوى و سالم گرديد آندرخت خشک شد و او بزحمت افتاد و متأثر و ملول گرديد و بخدا از خشک شدن آندرخت شکايت نمود و خداوند جواب فرمود تو از خشک شدن درختى که نکاشتى و آب ندادى و ديگر احتياج بآن ندارى چون خوب شدى غمگين ميشوى و محزون نميشوى براى اهل نينوا که بيش از يکصد هزار نفرند و ميخواهى عذاب بر آنها نازل شود آنها ايمان آوردند و پرهيزکار شدند پس بر گرد بسوى ايشان و آنحضرت مراجعت فرمود و اهل نينوا بعد از معرفت بحال او مقدمش را گرامى داشتند و ايمان آوردند بخوبى و بخوشى زيستند تا باجل خود از دنيا رفتند چنانچه اين معانى از روايت قمّى ره از امام باقر عليه السّلام استفاده ميشود و يقطين در لغت اشجار بى‌ساق کم دوام را گويند مانند کدو که اينجا اراده شده است و کلمه او در او يزيدون محتمل است بمعناى واو باشد چنانچه در مجمع از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که و يزيدون قرائت فرموده است و در بعضى از روايات تصريح بزياده سى هزار شده و محتمل است بمعناى بل باشد و محتمل است براى ابهام باشد يعنى لازم نيست دانسته شود عدد آنها تحقيقا همين‌قدر که بدانند زياد بودند کافى است و محتمل است براى تخيير باشد يعنى کسيکه آنها را از دور ميديد ميتوانست بصد هزار يا بيشتر تخمين بزند يا
جلد 4 صفحه 450
اگر اطفال را حساب نکنند چون پيغمبر بر آنها مبعوث نميشود صد هزار بودند و الّا بيشتر چون آنها هم به تبع بزرگترهاشان از اهل ايمان حساب ميشوند و در هر حال عدد آنها در علم الهى معيّن بود و ترديدى در آن مقام نبوده و نيست و اللّه تعالى اعلم بمراده.