تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطارٍ يُؤَدِّهِ إِلَيْکَ وَ مِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِينارٍ لا يُؤَدِّهِ إِلَيْکَ إِلاَّ ما دُمْتَ عَلَيْهِ قائِماً ذلِکَ بِأَنَّهُمْ قالُوا لَيْسَ عَلَيْنا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ وَ يَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْکَذِبَ وَ هُمْ يَعْلَمُونَ (75)
شأن نزول: از ابن عباس مروى است که مردى هزار و دويست اوقيه طلا نزد عبد اللّه بن سلام وديعه نهاد، تمام را به او رد نمود و اصلا خيانت نکرد. و ديگرى، يک دينار نزد فخّاص بن عازوراء گذاشت، خيانت نموده، منکر شد؛ آيه شريفه نازل شد: «1» وَ مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ: و بعضى از اهل کتاب، مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطارٍ: کسى است که اگر امين کنى او را به قنطار، که عبارت است از پوست گاو پر از طلا که مال بسيار باشد، يُؤَدِّهِ إِلَيْکَ: ادا کند آن مال را به تو، مراد عبد اللّه است. وَ مِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِينارٍ: و بعضى از ايشان کسى باشد که اگر او را امين گردانى به دينارى از طلا يا مال کم، لا يُؤَدِّهِ إِلَيْکَ: ادا نکند و باز ندهد آن را به تو، إِلَّا ما دُمْتَ عَلَيْهِ قائِماً: مگر آنکه هميشه باشى بر سر او ايستاده و مبالغه کننده در مطالبه آن به تقاضى و ترافع و اقامه بينه، مراد فخاص است. نزد بعضى، مراد به امينان مال کثير، نصارى هستند، زيرا غالبا امين‌اند. و مراد به خائنان بر مال قليل، يهودند، چه اغلب در آنها خيانت است.
و چون يهود مى‌گفتند اموال عرب از ما است و غصب نموده‌اند، به هر وجهى که فرصت کنيم حلال است مال آنها را تصرف کنيم؛ خداوند از اين
«1» تفسير مجمع البيان، جلد اوّل، صفحه 462
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 149
اخبار فرمايد که: ذلِکَ بِأَنَّهُمْ قالُوا: اين ترک ادا و خيانت مر يهود را به سبب آن بود که گفتند: لَيْسَ عَلَيْنا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ: نيست بر ما در باب خيانت به اعراب که امى هستند، گناهى و عقوبتى در آخرت، و معتقد آنها اين بود هر که تورات نداند، امى است و مال او را بر خود حلال مى‌دانستند؛ و افترا مى‌نمودند که در تورات نوشته، ما را جايز است با مخالف دين خود خيانت کنيم. خداى تعالى تکذيب فرمود که: وَ يَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْکَذِبَ: و مى‌گويند در اين گفتار بر خدا دروغ را، يعنى افترا بر خدا بسته‌اند، زيرا در همه اديان و شرايع، اداى امانت واجب، و خيانت حرام بوده؛ وَ هُمْ يَعْلَمُونَ: و حال آنکه ايشان مى‌دانند که خيانت حرام است. و از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مروى است که در وقت نزول اين آيه فرمود:
کذب اعداء اللّه، ما من شى‌ء فى الجاهليّة الّا هو تحت قدمى الّا الامانة فانّها مؤدّة الى البرّ و الفاجر. «1» دروغ گفتند دشمنان خدا، زيرا هيچ چيز رواج نبود در جاهليت، مگر آنکه پايمال قدم من باشد، يعنى منسوخ و باطل گرديد سواى امانت، چه اداى آن واجب است به نيکوکار و بدکار.
تنبيه: آيه شريفه دليل است بر عظم گناه خيانت، و خيانت عالم اعظم و اقبح است و لذا آن را از گناهان کبيره شمرده‌اند و احاديث بسيار در آن وارد شده از جمله:
1- در کتاب کافى از حضرت صادق عليه السّلام مروى است که فرمود:
قال رسول اللّه: ثلث من کنّ فيه کان منافقا و ان صام و صلّى و زعم انّه مسلم، من اذا ائتمن خان و اذا حدّث کذب و اذا وعد خلف. «2» فرمود حضرت رسول اکرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: سه صفت است هر که در او باشد، منافق است و اگرچه نماز بخواند و گمان کند که مسلمان است: 1- کسى که امانت دهند او را،
«1» تفسير مجمع البيان، جلد اوّل، صفحه 463
«2» اصول کافى، جلد 2، کتاب الايمان و الکفر، صفحه 290، حديث 8
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 150
خيانت کند. 2- کسى که هرگاه سخن گويد دروغ گويد 3- کسى که هرگاه وعده نمايد خلاف کند.
دوم- قال صلّى اللّه عليه و آله و سلّم الامانة تجلب الغناء و الخيانة تجلب الفقر. «1» فرمود رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: امانت دارى کردن جلب کند ثروت را؛ و خيانت نمودن جلب نمايد فقر را.
سوم- قال صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: ليس منّا من خان بالامانة. «2» فرمود نيست از ما کسى که خيانت نمايد در امانت.