اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ مِن أَهل‌ِ الکِتاب‌ِ مَن إِن تَأمَنه‌ُ بِقِنطارٍ يُؤَدِّه‌ِ إِلَيک‌َ وَ مِنهُم مَن إِن تَأمَنه‌ُ بِدِينارٍ لا يُؤَدِّه‌ِ إِلَيک‌َ إِلاّ ما دُمت‌َ عَلَيه‌ِ قائِماً ذلِک‌َ بِأَنَّهُم قالُوا لَيس‌َ عَلَينا فِي الأُمِّيِّين‌َ سَبِيل‌ٌ وَ يَقُولُون‌َ عَلَي اللّه‌ِ الکَذِب‌َ وَ هُم يَعلَمُون‌َ (75)
و از اهل کتاب کساني هستند که اگر او را تأمين کني يعني امانت باو سپاري يک قنطار خيانت نميکند و امانت را ردّ ميکند و از آنها کساني هستند که اگر
جلد 4 - صفحه 252
يک دينار باو بسپاري ردّ نميکند مگر اينکه با او ايستادگي کني و از او بستاني زيرا اينها ميگويند که اميّين بر ما هيچ راهي ندارند و دروغ بر خدا ميبندند و حال آنکه ميدانند.
اينکه آيه اهل کتاب را دو دسته کرده يک دسته امين و لو در مال کثير و يک دسته خائن و لو در قليل، و صفت امانت از صفات بارزه انسانيست و آيات و اخبار و اجماع و عقل بر مدح او و مذمت خيانت قائم است.
(امّا امانت)
اما الآيات قوله تعالي إِن‌َّ اللّه‌َ يَأمُرُکُم أَن تُؤَدُّوا الأَمانات‌ِ إِلي أَهلِها سوره نساء آيه 61.
و اما الاخبار فکثيرة جدّا در وجوب ردّ امانت حتي بقاتل حسين و امير المؤمنين عليهما السلام شمشيري که با او امام را بقتل رسانده، و در بسياري از اخبار وجوب ردّ امانت چه برّ باشد چه فاجر، و در بسياري از اخبار مدح صدق حديث و ردّ امانت شده حتي از حضرت صادق عليه السّلام است فرمود
فان‌ّ عليّا انّما بلغ ما بلغ به عند رسول اللّه بصدق الحديث و اداء الامانة
و از فرمايشات لقمان است ما بلغت الي ما بلغت اليه من الحکمة الا بصدق الحديث و اداء الامانة و از حضرت صادق عليه السّلام است فرمود
ان‌ّ اللّه لم يبعث نبيّا الّا بصدق الحديث و اداء الامانة الي البرّ و الفاجر و فوائد ردّ امانت
در اخبار
(انها تجلب الرزق و تجلب الغناء و من ادّاها فقد حل‌ّ الف عقدة من عنقه من عقد النار و ان‌ّ الامانة و الرحم علي حافتي الصراط يوم القيمة
و غير ذلک از اخبار مذکوره در بحار و سفينه و جامع السعادات و غير اينها و اما الاجماع) بلکه ضرورت دين قائم است بر وجوب رد امانت.
و اما العقل حاکم بحسن او هست.
و از براي امانت معناي عاميست مجرد رد مال نيست: امانات الهيه إِنّا
جلد 4 - صفحه 253
عَرَضنَا الأَمانَةَ عَلَي السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌ِ وَ الجِبال‌ِ فَأَبَين‌َ أَن يَحمِلنَها وَ أَشفَقن‌َ مِنها وَ حَمَلَهَا الإِنسان‌ُ الايه احزاب آيه 72. امانت پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم
(اني تارک فيکم الثقلين کتاب اللّه و عترتي الخبر)
امانات ائمه عليهم السلام از اسرار سپرده شده، و امانت مسلمين و غير آنها چه مالي باشد يا قولي يا نظري حتي در خبر دارد از حضرت صادق عليه السّلام فرمود
(من غسّل ميتا فادّي فيه الامانة غفر له قيل و کيف يؤدي فيه الامانة قال لا يخبر بما يري) سفينة ص 14.
حتي معروف است (المجالس بالامانة).
(اما الخيانة)
اما آيات وَ إِن يُرِيدُوا خِيانَتَک‌َ فَقَد خانُوا اللّه‌َ مِن قَبل‌ُ انفال آيه 72.
يا أَيُّهَا الَّذِين‌َ آمَنُوا لا تَخُونُوا اللّه‌َ وَ الرَّسُول‌َ وَ تَخُونُوا أَماناتِکُم الايه انفال آيه 27 ضَرَب‌َ اللّه‌ُ مَثَلًا لِلَّذِين‌َ کَفَرُوا امرَأَت‌َ نُوح‌ٍ وَ امرَأَت‌َ لُوطٍ کانَتا تَحت‌َ عَبدَين‌ِ مِن عِبادِنا صالِحَين‌ِ فَخانَتاهُما الايه تحريم آيه 10، و غير اينها از آيات.
(و اما اخبار) از حضرت رسول صلّي اللّه عليه و آله و سلّم است
من خان امانة في الدنيا و لم يردها الي اهلها ثم ادرکه الموت مات علي غير ملتي و يلقي اللّه و هو عليه غضبان
و نيز فرمود
(ليس منّا من خان بالامانة)
و از حضرت صادق عليه السّلام است
(ان اللّه تعالي آلي علي نفسه ان لا يجاوزه خائن)
و غير اينها از اخبار مذکوره در سفينه صفحه 433.
و اما اجماع و عقل بر حرمت و مذمت او قائم است، برگرديم بشرح الفاظ آيه شريفه.
وَ مِن أَهل‌ِ الکِتاب‌ِ من تبعيضيه، يعني بعض اهل کتاب. بعضي گفتند مراد نصاري هستند و بعضي گفتند مراد عبد اللّه سلام است لکن بر فرض که شأن نزول اينکه باشد مراد کساني از کفار اهل کتاب هستند که داراي اينکه صفت حميده هستند و چه بسيار در کفار و فساق ديده شده با اينکه از هيچ معصيتي پرهيز نميکنند لکن
جلد 4 - صفحه 254
در حفظ امانت کمال جديت را مراعات ميکنند.
مَن إِن تَأمَنه‌ُ بِقِنطارٍ گذشت معاني قنطار در آيه شريفه وَ آتَيتُم إِحداهُن‌َّ قِنطاراً الآيه و مراد اينجا کنايه از مال کثير است هر چه باشد اگر نزد او امانت سپردي يُؤَدِّه‌ِ إِلَيک‌َ خيانت نميکند.
وَ مِنهُم مَن إِن تَأمَنه‌ُ بِدِينارٍ و اينها اکثر يهود هستند که عقيده مذهبي آنها مأخوذ از علماء خود اينست که مسلمان خونش و مالش براي آنها حلال است بشرط آنکه مسلمان نفهمد حتي بدزدي و تقلّب اگر بدست بيايد چه رسد بنحو وديعه باشد، و تعبير بدينار کنايه از قلّت مال است هر چه باشد لا يُؤَدِّه‌ِ إِلَيک‌َ پس نميدهد و خيانة ميکند.
حتّي گفتند که زنهاي مسلمين از زنهاي يهود صورت بپوشانند زيرا ميروند و بر شوهرهاي خود وصف ميکنند و اينکه هم يک نوع خيانت است.
إِلّا ما دُمت‌َ عَلَيه‌ِ قائِماً يعني قيام و جديّت کني و از آنها بجبر و عنف پس بگيري باختيار خود رد نميکنند.
ذلِک‌َ بِأَنَّهُم قالُوا لَيس‌َ عَلَينا فِي الأُمِّيِّين‌َ سَبِيل‌ٌ مراد از امّيين اهل مکه هستند چون مکّه ام‌ّ القري است و اشاره بمسلمين و مشرکين و کساني که بر غير طريقه يهود هستند و علت اينکه آنها بر يهود سبيلي ندارند همان عقيده فاسد از آنها است که از علماء خود اخذ کردند.
وَ يَقُولُون‌َ عَلَي اللّه‌ِ الکَذِب‌َ زيرا گذشت که مسئله ردّ امانت اختصاص ببعضي دون بعضي ندارد کافر و مؤمن حتي کافر حربي، برّ و فاجر تمام مساوي هستند، حتّي دارد موقعي که حضرت رسول صلّي اللّه عليه و آله و سلّم خواستند هجرت فرمايند بامير المؤمنين عليه السّلام فرمودند نداء کند هر صبح و شام که هر که نزد محمّد صلّي اللّه عليه و آله و سلّم امانة و وديعه دارد بيايد بگيرد. (سفينة)
جلد 4 - صفحه 255
حتي از آن حضرت است فرمود
ما من شيئي في الجاهلية الا هو تحت قدمي الا الامانة فانها مؤدات الي البر و الفاجر.
(مجمع البيان) وَ هُم يَعلَمُون‌َ که اينکه در کتب آنها نيست بلکه از مستحدثات علماء آنها است از روي عداوت شديد که خدا ميفرمايد لَتَجِدَن‌َّ أَشَدَّ النّاس‌ِ عَداوَةً لِلَّذِين‌َ آمَنُوا اليَهُودَ الاية مائده آيه 85.