اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
إِن‌َّ الَّذِين‌َ يَشتَرُون‌َ بِعَهدِ اللّه‌ِ وَ أَيمانِهِم ثَمَناً قَلِيلاً أُولئِک‌َ لا خَلاق‌َ لَهُم فِي الآخِرَةِ وَ لا يُکَلِّمُهُم‌ُ اللّه‌ُ وَ لا يَنظُرُ إِلَيهِم يَوم‌َ القِيامَةِ وَ لا يُزَکِّيهِم وَ لَهُم عَذاب‌ٌ أَلِيم‌ٌ (77)
محققا کساني که مبادله ميکنند عهد با خدا و قسمهاي خود را با ثمن قليل اينها فرداي قيامت مورد اعتنايي نيستند و خداوند با آنها تکلّم نميفرمايد و نظر رحمت بآنها ندارد در روز قيامت و آنها را از عيوب و خباثت خود پاک نميکند و از براي آنها عذاب دردناک است.
إِن‌َّ الَّذِين‌َ يَشتَرُون‌َ اشتري از لغات اضداد است در فروش و خريد هر دو استعمال ميشود چنانچه بيع هم چنين است و لذا تعبير بمبايعه ميکنند که طرفيني است پس خريدار و فروشنده هر دو بايع و هر دو مشتري هستند اگر چه در متعارف اغلب فروشنده را بايع ميگويند و خريدار را مشتري و در قرآن مجيد در هر دو معني استعمال شده و لذا تعبير بمبادله کرديم و بفارسي سودي ميگويند.
بِعَهدِ اللّه‌ِ عهد مثل نذر و قسم است و بمعناي الزام و التزام است، اگر از طرف خدا باشد الزام و اگر از طرف عبد باشد التزام است چنانچه اينجا بمعني التزام است که ملتزم شدند باطاعة اوامر الهي و اطاعة فرمايشات رسول و خلفاء خداوند که همين معناي بيعت است.
وَ أَيمانِهِم قسم ياد کردند که مخالفت نکنند و فروختن عهد و قسم
جلد 4 - صفحه 258
عبارت از نقض عهد و مخالفت قسم است و عدم وفاء بآنها است.
ثَمَناً قَلِيلًا مراد منافع دنيويست از مال و جاه و همين معناي فروختن دين است بدنيا و آخرت است باولي.
أُولئِک‌َ لا خَلاق‌َ لَهُم فِي الآخِرَةِ خلاق بمعني نصيب و بهره و استفاده است و «لا» براي نفي جنس است يعني هيچ بهره و نصيبي در آخرت ندارند، و اينکه جمله بدلالت التزاميه دلالت دارد بر نفي ايمان زيرا مؤمن اگر چه گناه و معصيت داشته باشد بالاخره بواسطه ايمان نجات پيدا ميکند و بي‌بهره و نصيب نميشود.
و از اينکه جمله نيز استفاده ميشود که کفار و مخالفين و غير معتقد بعقائد حقّه حتّي منکر يکي از ضروريات دين يا مذهب که برگشت بانکار ما جاء به النبي باشد اگر عبادت جن‌ّ و انس را داشته باشد ابدا براي او فائده ندارد و مورد آيه وَ قَدِمنا إِلي ما عَمِلُوا مِن عَمَل‌ٍ فَجَعَلناه‌ُ هَباءً مَنثُوراً فرقان آيه 23.
وَ لا يُکَلِّمُهُم‌ُ اللّه‌ُ کنايه از بي اعتنائيست و شايد اشاره باين باشد که هر چه الحاح و التجاء و تقاضا و اصرار کنند در تخفيف عذاب جواب نميشنوند.
و «لا» مراد نفي تکلم مطلق نيست چنانچه بعض مفسرين توهّم کردند و گفتند مثل اخسئوا و مثل إِنَّکُم ماکِثُون‌َ تکلم ملائکه است لکن اينکه توهم فاسد است و خلاف صريح قرآن است و ما براي رفع اينکه توهم ناچاريم آيات شريفه که در اينکه موضوع وارد شده متذکر شويم:
در سوره مبارکه المؤمنون از آيه 107 تا آيه 117 يازده آيه ميفرمايد أَ لَم تَکُن آياتِي تُتلي عَلَيکُم فَکُنتُم بِها تُکَذِّبُون‌َ، قالُوا رَبَّنا غَلَبَت عَلَينا شِقوَتُنا وَ کُنّا قَوماً ضالِّين‌َ، رَبَّنا أَخرِجنا مِنها فَإِن عُدنا فَإِنّا ظالِمُون‌َ، قال‌َ اخسَؤُا فِيها وَ لا تُکَلِّمُون‌ِ، إِنَّه‌ُ کان‌َ فَرِيق‌ٌ مِن عِبادِي يَقُولُون‌َ رَبَّنا آمَنّا فَاغفِر لَنا وَ ارحَمنا وَ أَنت‌َ خَيرُ الرّاحِمِين‌َ. فَاتَّخَذتُمُوهُم سِخرِيًّا حَتّي أَنسَوکُم ذِکرِي وَ کُنتُم مِنهُم تَضحَکُون‌َ،
جلد 4 - صفحه 259
إِنِّي جَزَيتُهُم‌ُ اليَوم‌َ بِما صَبَرُوا أَنَّهُم هُم‌ُ الفائِزُون‌َ، قال‌َ کَم لَبِثتُم فِي الأَرض‌ِ عَدَدَ سِنِين‌َ، قالُوا لَبِثنا يَوماً أَو بَعض‌َ يَوم‌ٍ فَسئَل‌ِ العادِّين‌َ، قال‌َ إِن لَبِثتُم إِلّا قَلِيلًا لَو أَنَّکُم کُنتُم تَعلَمُون‌َ، أَ فَحَسِبتُم أَنَّما خَلَقناکُم عَبَثاً وَ أَنَّکُم إِلَينا لا تُرجَعُون‌َ.
متوجه شويد ضمائر اينکه آيات را «آياتي، قال، و لا تکلمون، من عبادي، ذکري، اني جزيتهم قال کم لبثتم، قال ان لبثتم، خلقناکم، الينا» يازده ضمير تمام مرجعش خداوند است، مضافا جمله بعد هم شاهد بر مدّعي است که ميفرمايد وَ لا يَنظُرُ إِلَيهِم زيرا مراد نفي نظر کلي نيست بواسطه اينکه چيزي از نظر خدا بيرون نيست بلکه مراد نظر رحمت و عنايت و تفضل است.
وَ لا يُزَکِّيهِم تزکيه در دنيا از عقائد باطله و اخلاق رذيله و اعمال سيئه و قبولي توبه و امثال اينها است، و اما در آخرت چون دار تحصيل نيست و دار جزاء است مراد از تزکيه مغفرت و عفو و مشمولية شفاعة و نحو اينها است و اينان چون قابل مغفرت و عفو و رحمت و شفاعت نيستند لذا مشمول نميشوند.
وَ لَهُم عَذاب‌ٌ أَلِيم‌ٌ مکررا تفسير اينکه جمله گذشته در آيات قبل.