تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
إِنَّ الشَّيْطانَ لَکُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا إِنَّما يَدْعُوا حِزْبَهُ لِيَکُونُوا مِنْ أَصْحابِ السَّعِيرِ «6» الَّذِينَ کَفَرُوا لَهُمْ عَذابٌ شَدِيدٌ وَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ کَبِيرٌ «7» أَ فَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ فَرَآهُ حَسَناً فَإِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ وَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ فَلا تَذْهَبْ نَفْسُکَ عَلَيْهِمْ حَسَراتٍ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِما يَصْنَعُونَ «8» وَ اللَّهُ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّياحَ فَتُثِيرُ سَحاباً فَسُقْناهُ إِلى بَلَدٍ مَيِّتٍ فَأَحْيَيْنا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها کَذلِکَ النُّشُورُ «9» مَنْ کانَ يُرِيدُ الْعِزَّةَ فَلِلَّهِ الْعِزَّةُ جَمِيعاً إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْکَلِمُ الطَّيِّبُ وَ الْعَمَلُ الصَّالِحُ يَرْفَعُهُ وَ الَّذِينَ يَمْکُرُونَ السَّيِّئاتِ لَهُمْ عَذابٌ شَدِيدٌ وَ مَکْرُ أُولئِکَ هُوَ يَبُورُ «10»
ترجمه
همانا شيطان براى شما دشمن است پس بگيريد او را دشمن جز اين نيست که ميخواند پيروانش را تا باشند از اهل آتش سوزان
آنها که کافر شدند برايشان عذابى است سخت و آنانکه ايمان آوردند و کردند کارهاى شايسته مر ايشانرا است آمرزش و اجرى بزرگ
آيا پس کسى که آراسته شد براى او زشتى کردارش پس ديد آنرا خوب پس همانا خداوند گمراه ميکند هر که را بخواهد و هدايت ميکند هر که را بخواهد پس نبايد برود جان تو براى شدّت اندوه بر آنها همانا خدا دانا است بآنچه ميکنند
و خدا است آنکه ميفرستد بادها را پس برمى‌انگيزانند ابر را پس ميرانيم آنرا بسوى زمينهاى مرده پس زنده گردانيم بآن زمين را پس از مردنش همچنين است برانگيختن مردگان
آنکس که ميخواهد عزّت را پس مر خدا را است عزّت تمامى بسوى او بالا ميرود سخن پاک و کردار شايسته بالا ميبرد آنرا و آنانکه ميکنند کارهاى بد را براى آنها عذابى است سخت و مکر آن جماعت
جلد 4 صفحه 377
نابود ميگردد آن.
تفسير
خداوند متعال در تعقيب آيه سابقه که مردم را متذکّر بفريب شيطان فرموده بود ميفرمايد که شيطان همان دشمن قديمى شما است که پدر شما را از بهشت بيرون کرد شما هم با او دشمنى کنيد و در عقائد و اعمال با او مخالفت نمائيد و از او در حذر باشيد چون او تمام همّتش مصروف بآنستکه همراهان و پيروان خود را مستحقّ آتش سوزان جهنّم نمايد يعنى مردم را ميخواند به پيروى و اطاعت خود در امور ناشايسته براى آنکه اهل جهنّم شوند چون در پيشگاه الهى قسم ياد کرده که بنى آدم را اغواء نمايد و خداوند او را مانند خون در عروق مردم نفوذ داده و در عوض عقل را هم بآنها عنايت فرموده پس هر کس تابع شيطان شود و کافر بخدا و اولياء او براى او در آخرت عذاب شديد است و هر کس بگرود بخدا و اولياء او و بدستور ايشان اعمال شايسته بجا آورد اگر احيانا عمل ناشايسته‌ئى هم از او بروز نمايد خداوند او را ميآمرزد مخصوصا اگر مقرون بتوبه گردد و پاداش فراوانى باو عنايت خواهد فرمود آيا کسيکه بعقل خود مراجعه ننموده و شيطان کار بد او را در نظرش جلوه و زينت داده که آنرا خوب پنداشته مانند کسى است که بعقل خود مراجعه نموده و قبح آنرا دانسته نه چنين است خدا کسانيرا که بگوهر عقل الهى اعتنا نکنند و پيروى شيطان را نمايند بحال خودشان واميگذارد و گمراه ميشوند بوسوسه شيطان که خدا در آنها راه داده و کسانيرا که بگوهر عقل اعتنا و اعتماد نمايند و بوسائل هدايت الهى و اولياء او متمسّک گردند هدايت ميفرمايد آنانرا بحقّ و حقيقت و حسن و قبح اعمال را بخوبى مى‌يابند خوب را ارتکاب و از بد اجتناب مينمايند و اين نيست مگر بتوفيق الهى و آن نيست مگر بخذلان او و چون جواب سؤال در قول خداوند أَ فَمَنْ زُيِّنَ از فَإِنَّ اللَّهَ ببعد معلوم ميشود در کلام حذف شده است پس اى حبيب من تو نبايد خودت را از هموم و غموم بر کفر و عصيان آنها هلاک کنى همه کارها با خدا است خدا ميداند آنها چه کرده و ميکنند و همه را بجزاى اعمالشان در دنيا يا آخرت يا هر دو خواهد رسانيد و براى اثبات مبدء و معاد و نفى شرک ميفرمايد خدا آنچنان قادر محيط کريمى است که بادها را ميفرستد ابرها را که بر حسب نقل کافى و قمّى ره از امير المؤمنين عليه السّلام در جنگل‌هاى
جلد 4 صفحه 378
کناره دريا متراکم است پراکنده ميکنند و بعدا براى دفع استناد فعل بعوامل طبيعى ميفرمايد پس سوق ميدهيم ما ابر را بجانب اراضى بلدى که بى‌آب مانده و محصولى ندارد پس زنده ميکنيم بتوسط باران رحمت خود بآن ابر زمين را بعد از مردنش همين‌طور است کيفيّت احياء بندگان در يوم النّشور که قيامت است و در سوره بقره مفصّلا ذکر شد که خداوند بين نفخه اول و دوم اسرافيل از بحر مسجور بارانى ميفرستد که آن منى است پس ملاقات ميکند با اجسام پوسيده و مردم از زمين مانند گياه ميرويند و اين از تفسير امام عليه السّلام نقل شد و در مجالس و قمّى ره از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که وقتى خدا بخواهد مردم را مبعوث فرمايد چهل روز باران ميبارد از آسمان بر زمين پس مجتمع ميشود بندها و ميرويد گوشتها و خدا بايد چنين احاطه و کرم و قدرتى داشته باشد نه مانند بتها که از پست‌ترين اجزاء عالم وجودند و بهيچ وجه کارى از دستشان برنمى‌آيد و نبايد بت‌پرستان مکّه تصوّر کنند که اگر قبول اسلام کنند و دست از دين آباء و اجداد خود بردارند ذليل و خوار ميشوند چون اگر کسى طالب و خواهان عزّت باشد بايد آنرا از خدا بخواهد چون تمام عزّتها از آن خدا است و نزد او است بهر کس بخواهد ميدهد اگر قابليّت داشته باشد و تحصيل قابليّت باطاعت خدا ميشود چنانچه در مجمع از پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم نقل نموده که فرمود پروردگار شما ميفرمايد من عزيزم کسيکه ميخواهد در دنيا و آخرت عزيز باشد بايد اطاعت کند عزيز را و بسوى او صعود ميکند و بالا ميرود سخن پاک و پاکيزه مانند کلمه اخلاص که لا اله الّا اللّه است و اقرار برسالت پيغمبر خاتم و ولايت امير المؤمنين و اولاد طاهرين او عليهم السلام و ساير معارف حقّه و مانند اذکار و ادعيه مأثوره و مواعظ حسنه و مطالب نافعه و عمل شايسته که موافق با آن سخن پاک و پاکيزه باشد اعمّ از اعتقاد قلبى و افعال خارجى از عبادات و غيرها و قصد خالص براى رضاى خدا بالا ميبرد آن قول را مثلا اقرار باصول دين وقتى قبول ميشود و بالا ميرود که مقرون بعمل قلبى و اعتقاد جز مى‌باشد و اقرار بفروع دين وقتى نافع و قبول است که مقرون بعمل خارجى شود و اذکار وارده وقتى بالا ميرود که بنيّت خالص الهى واقع شود که آنهم عمل قلبى است و بنظر حقير اين وجه جمع بين ظاهر آيه شريفه و روايات مفسّره است چون از امام باقر عليه السّلام روايت شده که پيغمبر صلى اللّه عليه و اله فرمود
جلد 4 صفحه 379
هر قولى شاهدى از عمل دارد که تصديق يا تکذيب ميکند آنرا پس وقتى فرزند آدم سخنى گفت و تصديق شد قولش بعملش بالا ميرود آنقول بواسطه عمل او بسوى خدا و وقتى گفت و مخالفت نمود عملش با قولش برگردانده ميشود قولش بر عمل بدش و با آن بآتش افکنده ميشود و از امام صادق عليه السّلام نقل شده که کلم طيّب قول مؤمن لا اله الّا اللّه محمد رسول اللّه على ولىّ اللّه است و عمل صالح اعتقاد قلبى است بآنکه اين حقّ است و از طرف خدا است و شکّى در آن نيست و در بعضى از اخبار و اقوال کلم طيّب بکلمه اخلاص و اقرار بما جاء به النّبىّ و عمل صالح بولايت ائمه اطهار عليهم السلام که شرط قبول اعمال است تفسير شده و از روايت علوى استفاده ميشود که کلم طيّب لا اله الّا اللّه است و عمل صالح نيّت خالص است که بالا ميبرد آنرا و کسانيکه بمکر و حيله ميخواهند کارهاى بدى را انجام دهند مانند قريش که در دار النّدوه جمع شدند و ميخواستند پيغمبر صلى اللّه عليه و اله را بکشند يا حبس نمايند يا تبعيد کنند و مانند اصحاب سقيفه که جمع شدند براى ردّ وصيّت پيغمبر و حکم خدا راجع بولايت امير المؤمنين عليه السّلام و امثال اينها براى آنها در آخرت عذاب سختى است و مکرشان هم يا در دنيا مؤثر نميشود يا بالاخره نابود ميگردد ولى بدنامى و عذاب آخرتشان باقى خواهد بود و ضمير هو براى فصل بين مبتدا و خبر است.