تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ اللَّهُ خَلَقَکُمْ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ جَعَلَکُمْ أَزْواجاً وَ ما تَحْمِلُ مِنْ أُنْثى وَ لا تَضَعُ إِلاَّ بِعِلْمِهِ وَ ما يُعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّرٍ وَ لا يُنْقَصُ مِنْ عُمُرِهِ إِلاَّ فِي کِتابٍ إِنَّ ذلِکَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ «11» وَ ما يَسْتَوِي الْبَحْرانِ هذا عَذْبٌ فُراتٌ سائِغٌ شَرابُهُ وَ هذا مِلْحٌ أُجاجٌ وَ مِنْ کُلٍّ تَأْکُلُونَ لَحْماً طَرِيًّا وَ تَسْتَخْرِجُونَ حِلْيَةً تَلْبَسُونَها وَ تَرَى الْفُلْکَ فِيهِ مَواخِرَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ «12» يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَ يُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ کُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّى ذلِکُمُ اللَّهُ رَبُّکُمْ لَهُ الْمُلْکُ وَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ ما يَمْلِکُونَ مِنْ قِطْمِيرٍ «13» إِنْ تَدْعُوهُمْ لا يَسْمَعُوا دُعاءَکُمْ وَ لَوْ سَمِعُوا مَا اسْتَجابُوا لَکُمْ وَ يَوْمَ الْقِيامَةِ يَکْفُرُونَ بِشِرْکِکُمْ وَ لا يُنَبِّئُکَ مِثْلُ خَبِيرٍ «14»
ترجمه
و خداوند آفريد شما را از خاک پس از نطفه پس قرار دادتان جفتها و بارور نميشود هيچ زنى و نمى‌نهد بار خود را مگر با علم او و عمر داده نميشود هيچ صاحب عمرى و کم کرده نميشود از عمرش مگر آنکه در کتابى است همانا اين بر خدا آسانست
و يکسان نيستند دو دريا اين شيرين خوش طعم گوارا است آشاميدنيش
جلد 4 صفحه 380
و اين شور و تلخ و از هر يک ميخوريد گوشتى تازه و بيرون مى‌آوريد پيرايه‌ئى که ميپوشيد آنرا و ميبينى کشتيها را در آن که شکافنده‌هاى آبند تا بجوئيد از فضل او و باشد که شما شکر کنيد
درمى‌آورد شب را در روز و در ميآورد روز را در شب و مسخّر گردانيد آفتاب و ماه را هر يک سير ميکند تا وقتى نامبرده شده اينست خدا پروردگارتان مر او را است پادشاهى و کسانى را که ميخوانيد غير از او مالک نميباشند پوست هسته خرمائى را
اگر بخوانيدشان نميشنوند خواندنتان را و اگر بشنوند اجابت نميکنند شما را و در روز قيامت منکر شوند شرک شما را و خبر نمى‌دهد تو را مانند آگاهى که خبر داد.
تفسير
خداوند متعال براى اثبات قدرت کامله و رحمت شامله و بيان احاطه علميّه خود عطف بما سبق فرموده ميفرمايد و خدا آفريد شما را در بدو امر از خاکى که ارزاق از آن بوجود ميآيد و پس از آن از نطفه که منى است و از ارزاق بوجود ميآيد پس قرار داد شما را جفتهاى يکديگر از مرد و زن و هيچ زنى بارور نميشود بفرزندى از جنس ذکور و اناث و وضع حمل نميکند مگر آنکه خدا ميداند چه وقت بارور شد و بچه بارور شد و چه وقت فارغ ميشود و عمر نميکند هيچ معمّر و سالخورده‌ئى و کم نميشود از عمرش مگر آنکه در لوح محو و اثبات الهى مکتوب است و اين محو و اثبات و اضافه و نقصان براى خدا آسان است مانند ساير کارها و بعضى گفته‌اند مراد آنستکه هيچ کس عمر دراز يا کوتاه نکند مگر آنکه مقدار آن در لوح محفوظ ثبت است و اين ثبت براى خدا آسان است و مؤيّد معناى اوّل است آنکه قمّى ره نقل فرموده که آن ردّ بر کسى است که منکر بداء است يعنى نمايش تغيير در تقدير خدا براى معلّق بودن آن مثلا نوشته شده که اگر فلانى صله رحم نمود يکصد سال عمر کند و اگر قطع کرد پنجاه سال چون از پيغمبر صلى اللّه عليه و اله روايت شده که صدقه و صله رحم آباد ميکند ديار را و زياد مينمايد اعمار را و از امام صادق عليه السّلام روايت شده است که مردى سه سال از عمرش باقى مانده صله رحم مينمايد سى سال بر عمرش افزوده ميشود و ميگردد سى و سه سال و مردى سى و سه سال از عمرش باقى است قطع رحم ميکند سى سال از عمرش کم ميشود و ميگردد سه سال و اخبار در اين معنى بسيار است و يکى از آثار قدرت خدا آنستکه دو درياى متّصل
جلد 4 صفحه 381
بيکديگر مساوى نيستند آب آن دو در صفات يکى شيرين و خوش‌طعم و گوارا است و ديگرى شور و تلخ و ناگوار و در عين حال هر دو مفيدند براى بشر چون از هر دو ماهى حلال صيد ميکنند و مرواريد و مرجان بيرون ميآورند و زينت لباس خودشان قرار ميدهند يا گلوبند و دست‌بند ميکنند و ميپوشند آنرا و ديده ميشود کشتيها در هر يک که آب دريا را ميشکافند و جارى ميگردند در آن باراده ناخدا بامر خدا بيک باد از هر طرف که بخواهد براى آنکه مردم بفضل الهى مسافرت و تجارت کنند و بهره‌مند گردند و شکرگزار باشند و گفته‌اند اين مثلى است که خداوند براى مؤمن و کافر زده و آن را شبيه بدرياى شيرين و گوارا و اين را شبيه بدرياى شور و تلخ فرموده و بنظر حقير اگر مثل باشد براى مرد و زن است که در آيه سابقه ذکر شده و مقصود آنست که آندو اگر چه در صفات و اخلاق با هم متفاوتند ولى هر يک مورد استفاده ديگرى و هر دو مورد استفاده همه هستند چون هر يک زينت و لباس ديگرى و هر دو موجب ازدياد نسل بشرند مگر مراد از ازواج اصناف باشد چنانچه بعضى گفته‌اند که مراد از جعلکم ازواجا اصناف خلقند از سفيد و سياه و سرخ و غيرها که در اين صورت آن مثل بى‌مناسبت نيست و ديگر از آثار قدرت خدا آنستکه در هر سال يکمرتبه بتدريج از شب ميکاهد و داخل در روز ميکند و يکمرتبه از روز ميکاهد و داخل در شب ميکند و آفتاب و ماه را مسخّر خود فرموده که باراده او سير ميکنند با نظم معيّنى تا دوره خود را بپايان رسانند در وقت معيّن يا سير خود را بپايان رسانند در زمان معيّنى که روز قيامت باشد اين خداى با چنين قدرتى پروردگار شما است که پادشاه حقيقى است و مستحقّ پرستش و ستايش نه بتها که مالک چيزى نيستند حتى قطمير که قمّى ره فرموده پوست نازک روى هسته است و اگر بخوانيد آنها را نميشنوند و بر فرض بشنوند اجابت نميکنند چون قدرت ندارند و چون روز قيامت شود منکر پرستش شما شوند و گويند نبوديد شما در دنيا اينطور که عبادت ما را کنيد اطاعت شيطان را ميکرديد يا چرا عبادت ما را نموديد اى پيغمبر مکرّم هيچ کس مانند خدا ترا خبر نميدهد از اين امور چون او فقط از اوضاع و احوال آنعالم با خبر است چنانچه بتمام واقعيّات و واقعات آگاه است و هر کس بر خلاف اين بگويد
جلد 4 صفحه 382
بر خلاف واقع گفته است و لا ينقص بصيغه معلوم و يدعون بصيغه مغايب نيز قرائت شده است.