اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
ما کان‌َ لِبَشَرٍ أَن يُؤتِيَه‌ُ اللّه‌ُ الکِتاب‌َ وَ الحُکم‌َ وَ النُّبُوَّةَ ثُم‌َّ يَقُول‌َ لِلنّاس‌ِ کُونُوا عِباداً لِي مِن دُون‌ِ اللّه‌ِ وَ لکِن کُونُوا رَبّانِيِّين‌َ بِما کُنتُم تُعَلِّمُون‌َ الکِتاب‌َ وَ بِما کُنتُم تَدرُسُون‌َ (79)
سزاوار نيست و محال است از براي بشري که خداوند باو عطا فرموده کتاب و علم و حکمت و نبوت و رسالت سپس بگويد بمردم و بامّت خود که عبادت مرا بکنيد و مرا معبود خود قرار دهيد و خدا را عبادت نکنيد و لکن آنچه سزاوار است و وظيفه انبياء است اينست که بگويد تربيت کنيد و مربّا باشيد بآنچه که فرا گرفته‌ايد از کتاب خدا و بآنچه درس گرفته‌ايد از انبياء.
ما کان‌َ لِبَشَرٍ اينکه آيه شريفه ظاهرا تعريض بر نصاري است که نسبت
جلد 4 - صفحه 262
ميدهند بحضرت عيسي عليه السّلام که فرموده باشد مرا فرزند خدا و خداي خود بخوانيد و عبادت اقانيم ثلاثه که آب و إبن و روح القدس باشد کنيد، و خداوند ساحت قدس حضرت عيسي عليه السّلام را از اينکه کفريات و مزخرفات پاک ميفرمايد زيرا انبياء معصوم هستند از معاصي و اخلاق فاسده و اعمال سيّئه و از سهو و نسيان و فراموشي و ريب و شک و نحو اينها سيّما کذب آنهم بر خدا آنهم در موضوع شرک.
و ممکن است تعريض بر يهود باشد که گفتند خداوند خداي موسي و موسي خداي هارون و هارون خداي فرعون است.
و همچنين در هر زماني در شرک سير داشتند حتي نسبت بمثل سليمان و ساير انبياء دادند، و ممکن است عموم داشته باشد حتّي غلات نسبت بپيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و ائمّه اطهار عليهم السلام.
و کلمه بشر اسم جنس است اطلاق بر فرد و عموم هر دو ميشود مي‌گويي «زيد بشر و الانسان بشر» و معني مرادف با انسان است، و تنوين بشر تنوين تنکير است اطلاق بدلي دارد مثل «جئني برجل و اعتق رقبة».
أَن يُؤتِيَه‌ُ اللّه‌ُ چون خداوند عالم بجميع حکم و مصالح است و تمام افعالش از روي حکمت است البته تا مقام عصمت و سائر شرائط نبوّت در کسي نباشد باو اعطاء منصب نبوّت نميکند اللّه‌ُ أَعلَم‌ُ حَيث‌ُ يَجعَل‌ُ رِسالَتَه‌ُ انعام آيه 124.
الکِتاب‌َ وَ الحُکم‌َ وَ النُّبُوَّةَ کتاب مراد کتب وحي است مثل: تورية، زبور، انجيل و قرآن. و مراد از حکم احکام الهيّه و دستورات از واجبات و محرّمات و مستحبّات و مکروهات و مباهات از احکام تکليفيه از عبادات و معاملات و معاشرات و احکام وضعيه و دستورات اخلاقيه و غير اينها. و از نبوّت مقام و منصب نبوت و رسالت و ولايت و خلافت است.
ثُم‌َّ يَقُول‌َ لِلنّاس‌ِ کُونُوا عِباداً لِي مِن دُون‌ِ اللّه‌ِ هرگز چنين نيست که انبياء
جلد 4 - صفحه 263
دعوت کنند بشرک و بگويند بمردم که عبادت ما انبياء را بکنيد و ترک عبادت خدا را نمائيد و اولين دستگاه شرک و بت پرستي چنانچه گذشت اينکه بود که صورت انبياء را برميداشتند و آنها را عبادت ميکردند و واسطه ميدانستند تا رفته رفته خدا را فراموش نمودند و در اطوار و ازمنه مذاهب سخيفه راجع بانبياء و اولياء و غير اينها اتّخاذ نمودند، بعضي گفتند خدا در جسد انبياء و غير اينها حلول کرده حتي در قطب و مرشد، و بعضي گفتند دستگاه خلقت و رزق بآنها واگذار شده که اغلب شعراء و دراويش و صوفيه اينکه مسلک را اتخاذ کرده‌اند، و بعضي گفتند چون انبياء و اولياء واسطه فيض هستند از خدا ميگيرند و بخلق ميدهند نظير علل طوليه لذا بايد آنها را عبادت کرد.
و اينها غافل هستند که فرق است بين علت فاعلي و علت غايي خداوند علت فاعلي است فعّال ما يشاء إِن‌َّ اللّه‌َ هُوَ الرَّزّاق‌ُ ذُو القُوَّةِ المَتِين‌ُ سورة الذاريات آيه 58 إِن‌َّ رَبَّک‌َ هُوَ الخَلّاق‌ُ العَلِيم‌ُ سوره حجر آيه 86 و غير اينها از آيات.
و اينها علت غايي هستند يعني خداوند بطفيل وجود اينها و يمن اينها افاضه ميفرمايد کلمه ما کان در مقام انشاء و حکم تکليفي نيست که نبايد انبياء چنين بگويند بلکه در مقام اخبار است که هرگز انبياء چنين نميگويند.
و کلمه عباد جمع است افاده عبوديت و پرستش ميکند بخلاف عبيد که جمع است که بمعني عبد باشد، و ميشود کسي عبد غير خدا باشد مثل عبيد و موالي اما نميشود عبادت غير خدا کند.
و کلمه مِن دُون‌ِ اللّه‌ِ معنايش اينکه نيست که خدا را عبادت نکنيد بلکه غير خدا را هم عبادت کنيد که مفاد شرک است.
وَ لکِن کُونُوا رَبّانِيِّين‌َ يعني و لکن الانبياء يقولون کونوا ربانيين. و از براي ربّانيين در لغت معاني ذکر کردند: کاملين در علم و عبادت، راسخين در علم، معلّم،
جلد 4 - صفحه 264
مربّي و غير اينها و تمام اينها مصاديق يک معناي جامعيست که عبارت از فرد اتم‌ّ اکمل در جميع دستورات ديني و وظائف الهي از معارف الهيه و تکميل اخلاق حميده و اعمال صالحه و هدايت و ارشاد و امر بمعروف و نهي از منکر و کليه واجبات نسبت بخود و ديگران بقرينه بِما کُنتُم تُعَلِّمُون‌َ الکِتاب‌َ که انبياء بآنها تعليم فرمودند وَ بِما کُنتُم تَدرُسُون‌َ که درس دين فرا گرفتند و خواندند که بايد آنها هم خود باين تعليمات و تدريسات کامل شوند علما و عملا و هم بديگران تعليم و تدريس کنند و هکذا خلفا بعد خلف الي يوم القيمة و اينکه بزرگترين وظائف ديني است که اولا در مقام تحصيل علم و عمل و تکميل نفس باخلاق حميده و سپس در مقام تکميل ديگران باشند يعني بآنچه تعليم گرفته و تدريس شده‌ايد تعليم و تدريس نمائيد و باين بيان احتياج بتفسيرات مفسرين و اختلافات آنها که تقريبا پنج قول بين آنها است نداريم و تمام آنها بدون مدرک و دليل است و اللّه العالم.