تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
اسْتِکْباراً فِي الْأَرْضِ وَ مَکْرَ السَّيِّئِ وَ لا يَحِيقُ الْمَکْرُ السَّيِّئُ إِلاَّ بِأَهْلِهِ فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ سُنَّتَ الْأَوَّلِينَ فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْدِيلاً وَ لَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَحْوِيلاً (43)
اسْتِکْباراً فِي الْأَرْضِ: در حالتى که استکبار کننده بودند در زمين و سرکش از اطاعت پادشاهى، وَ مَکْرَ السَّيِّئِ: و بيفزود ايشان را مکر کردن مکر بدى. مکر بد هر مکرى است که اصل آن کذب و خدعه و تأسيس بر فساد باشد، چه بعض مکر نيکو است مانند مکر مؤمنان به کافران در وقت جهاد بر وجه حسن است.
وَ لا يَحِيقُ الْمَکْرُ السَّيِّئُ: و احاطه نمى‌کند مکر بد، إِلَّا بِأَهْلِهِ: مگر به اهل آن مکر، يعنى هر مکرى که صادر شود خواه به فعل صادر شود يا در ضمير خود بگذراند، احاطه نمى‌کند و در نمى‌يابد مگر به اهل آن احاطه کند و اطراف و جوانب او را فرو گيرد، و هر چه در باره کسى انديشيده باشد در باره خود مشاهده کند؛ چنانچه مکر کفار قريش در باره حضرت پيغمبر و اصحاب او که قصد کردند از کشتن و تبعيد و اسيرى و زدن و غيره از انواع اضرار، عايد خود ايشان شد.
فَهَلْ يَنْظُرُونَ: (استفهام در معنى نفى) يعنى انتظار نمى‌برند مکذبان، إِلَّا سُنَّتَ الْأَوَّلِينَ: مگر سنت و طريقه الهى را در پيشينيان، يعنى عادت اللّه بر تعذيب مکذبان و ما کران گذشتگان جارى شده به اين وجه که هر که تکذيب انبياء و کتابهاى آسمانى نمايد و به قصد ابطال آن مکرى کند، عذاب بر او نازل شود و نقمت سبحانى او را فرا گيرد به جهت جزاى کفر و تکذيب و مکر ايشان.
جلد 11 - صفحه 48
فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْدِيلًا: پس نيابى تو اى پيغمبر بر طريقه و عادت خدا بدل کردنى، يعنى هيچکس عذاب او را به ثواب تبديل ندهد. وَ لَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَحْوِيلًا: و نيابى مر سنت خداى را گردانيدنى، يعنى هيچکس عقوبت الهى را از مکذبان و ما کران نگرداند.
تنبيه:
آيه شريفه آگاهى است عموم مکلفان را بر اينکه يکى از صفات قبيحه رذيله که شآمت آن به صاحبش در دنيا برمى‌گردد مکر است، خصوصا با خدا و رسول و مؤمنين.
زهرى روايت نموده از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله: لا تمکروا و لا تعينوا ماکرا قال اللّه تعالى: «وَ لا يَحِيقُ الْمَکْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ و لا تعينوا باغيا فانّ اللّه يقول: «إِنَّما بَغْيُکُمْ عَلى أَنْفُسِکُمْ»: «1» مکر نکنيد و ما کران را يارى مدهيد که حق تعالى فرمايد: «وَ لا يَحِيقُ الْمَکْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ»: و سرکشى مکنيد و سرکشان را يارى مکنيد چه خداى تعالى فرمود: (إِنَّما بَغْيُکُمْ عَلى أَنْفُسِکُمْ».
کعب الاحبار به ابن عباس گفت: من در تورات خوانده‌ام: «من حفر مغواة وقع فيها»: هر که گودى بکند به آن قصد که مردمان در آن افتند، خود در او افتد.
ابن عباس گفت: من در قرآن اين را يافته‌ام و آيه شريفه تلاوت نمود: «وَ لا يَحِيقُ الْمَکْرُ السَّيِّئُ ...» «2» و نيز: «من حفر بئرا لاخيه وقع فيه»: هر که چاهى براى برادر دينى خود بکند خود در آن افتد؛ و در امثال عجم است:
بد مکن که بد افتى، و چه مکن که خود افتى.
در کتاب کافى- از حضرت صادق عليه السلام: فرمود حضرت پيغمبر صلى اللّه عليه و آله: «ليس منّا من ماکر مسلما» «3»: نيست از ما کسى که مکر نمايد با مسلمانى.
عبرت:
دو نفر، طلائى فراهم، به جهت ترس از دزدان به اتفاق هم آن را در ميان درختى که وسط آن خالى بود پنهان نمودند. يکى از آن دو شبانه آمد و زر
«1» منهج الصادقين، ج 7 ص 463. و آيه در سوره يونس آيه 23.
«2» تفسير أبو الفتوح رازى، ج 9 ص 257.
«3» اصول کافى، ج 4، ص 33، ح 3.
جلد 11 - صفحه 49
را برداشت. روز ديگر به اتفاق هم آمدند که زر را تصرف کنند اثرى نيافتند.
مرد دزد گريبان رفيق را گرفته که کسى غير از تو اطلاع نداشته، تو برداشته‌اى؛ بيچاره هر چه سوگند ياد نمود فايده نبخشيد، عاقبت نزد حاکم رفتند، حاکم شاهد طلبيد، دزد گفت: شاهد خود آن درخت است که مال را او برداشته؛ و در پنهانى برادر خود را گفت: در شب ميان درخت مخفى، و صبح که حاکم شهادت طلبد او گويد زر را آن بيچاره برده.
حاکم با جماعتى بپاى درخت و شهادت طلب نمود که به آن خدائى که تو را خلق نموده بگو اين زر که در تو بود که برداشته؟ شخص ميان درخت آواز داد که فلان کس يعنى رفيق دزد آن را تصرف نموده. حاکم به فراست دريافت که اين خارق عادت است که تکلم از درخت صادر شده، بايد آن را سوزانيد. امر کرد درخت را آتش زدند، آن مرد از ترس فرياد نکرد تا آتش او را فرا گرفت، آخر الامر مضطر شده فرياد و مردم مطلع شده او را نيم سوخته بيرون آوردند و جريان را از او پرسيدند، تمامى مکر برادر خود را نقل کرد. حاکم امر کرد تا آن مبلغ را از او گرفته به ديگرى دادند و او را گوشمالى دادند؛ نتيجه مکرى که کرده بود به خود او بازگشت.