سوره فاطر، آیه ۴۳ · جزء ۲۲ · صفحه ۴۳۹
اسْتِكْبَاراً فِي الْأَرْضِ وَ مَكْرَ السَّيِّئِ وَ لاَ يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلاَّ بِأَهْلِهِ فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ سُنَّةَ الْأَوَّلِينَ فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلاً وَ لَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَحْوِيلاً
اینها همه بخاطر استکبار در زمین و نیرنگهای بدشان بود؛ امّا این نیرنگها تنها دامان صاحبانش را میگیرد؛ آیا آنها چیزی جز سنّت پیشینیان و (عذابهای دردناک آنان) را انتظار دارند؟! هرگز برای سنّت خدا تبدیل نخواهی یافت، و هرگز برای سنّت الهی تغییری نمییابی!
معنی کلمات و عبارات
«إِسْتِکْبَاراً»: عظمت فروشی. خود بزرگ بینی. خود را بزرگتر از آن دیدن که حق را پذیرفتن (نگا: بقره / ، نساء / اعراف / و . مفعول له است. «مَکْرَ»: عطف بر (إِسْتِکْبَاراً) است. «لا یَحِیقُ»: گریبانگیر نمیگردد. نمیرسد (نگا: انعام / ، هود / نحل / ). «فَهَلْ یَنظُرُونَ»: آیا انتظار دارند؟ (نگا: بقره / انعام / اعراف / ، نحل / ). «سُنَّةَ»: طریقه. شیوه. خطّ سیر (نگا: انفال / ، اسراء / ). «تَحْوِیلاً»: تغییر جهت. دگرگونی (نگا: اسراء / و ).
نزول
سال ۱۳ بعثت(دوره مکی) بازپخش وحی در این سال
در آن زمان چه میگذشت (۹ رویداد)
- هجرت پیامبر از مکه به مدینهمرتبط با نزول
۱ هجرت · مکه - مدینه - اجازه جهاد دفاعیمرتبط با نزول
13 بعثت · مدینه - جنگ بدرمرتبط با نزول
۲ هجرت · بدر - پیمان برادری میان مهاجران و انصار
13 بعثت · مدینه - اختفا در غار ثور هنگام هجرت
13 بعثت · غار ثور، نزدیک مکه - تدوین پیماننامه مدینه
13 بعثت · مدینه - نخستین نماز جمعه در رانونا
13 بعثت · بنی سالم / مدینه - بنای مسجد قبا
13 بعثت · قبا، نزدیک مدینه - پیمان دوم عقبه
13 بعثت · عقبه، منی
نکات آیه
۱ - استکبار و حیله گرى مشرکان، دو عامل تنفر و دورى آنان از گرایش به اسلام و دین الهى «فلمّا جاءهم نذیر ما زادهم إلاّ نفورًا . استکبارًا فى الأرض و مکر السّیّىِ»
برداشت یاد شده، مبتنى بر این احتمال است که «استکباراً» مفعول لأجله بوده و «مکر السّیّىِ» نیز بر آن عطف شده باشد.
۲ - بعثت پیامبر(ص) براى مشرکان - به رغم سوگند مؤکد آنان بر ایمان و پذیرش - موجب گردنکشى بیشتر و حیله گرى علیه اسلام گردید. «فلمّا جاءهم نذیر ما زادهم إلاّ نفورًا... و مکر السّیّىِ»
برداشت یاد شده، مبتنى بر این احتمال است که «استکباراً» بدل براى «نفوراً» باشد; یعنى، «ما زادهم إلاّ استکباراً».
۳ - دعوت پیامبراسلام(ص)، با حیله ها و مکرهاى مخالفان روبه رو بود. «فلمّا جاءهم نذیر ما زادهم إلاّ نفورًا... و مکر السّیّىِ»
۴ - خسارت و پى آمد سوء مکرها و حیله ها، تنها دامنگیر صاحبان آن خواهد شد. «و لایحیق المکر السّیّىِ إلاّ بأهله»
۵ - خسارت و پى آمد سوء مکر و حیله مخالفان دین اسلام، دامنگیر خود آنان خواهد گشت. «فلمّا جاءهم نذیر ما زادهم إلاّ نفورًا... و مکر السّیّىِ و لایحیق المکر السّیّىِ إلاّ بأهله»
۶ - برگشت مکر مکاران مخالف با ادیان الهى به خود آنان، سنت الهى است. «فهل ینظرون إلاّ سنّت الأوّلین»
جمله «فهل ینظرون...» هم مى تواند ناظر به بازگشت مکر مکاران علیه خود آنان باشد و هم مى تواند اشاره به کیفر الهى درباره مکاران گذشته داشته باشد. برداشت یاد شده براساس احتمال نخست است.
۷ - کیفر شدن مکاران تاریخ، سنت الهى است. «فهل ینظرون إلاّ سنّت الأوّلین»
۸ - سنّت الهى، تبدیل پذیر نیست. «فلن تجد لسنّت اللّه تبدیلاً»
«تبدیل» به معناى گرداندن چیزى به جاى چیز دیگرى است، مثل تغییر عقوبت به ثواب و نعمت (برگرفته از مجمع البیان).
۹ - سنت و حکم خداوند درباره یک گروه، بر گروهى دیگرى جارى و برگردانده نمى شود. «و لن تجد لسنّت اللّه تحویلاً»
«تحویل» به معناى گرداندن چیزى در غیر مکانى که بوده است (مجمع البیان) و مقصود از آن در آیه شریفه این است که حکم الهى درباره عقوبت مکاران، به دیگران منتقل نمى شود و تنها در مورد همین گروه جارى مى شود. پس هیچ راه نجاتى براى حیله گران عالم وجود ندارد.
۱۰ - سنّت و حکم الهى درباره عقوبت و عذاب حیله گران علیه ادیان الهى، تبدیل ناپذیر بوده و قابل انتقال به دیگران نیست. «و لایحیق المکر السّیّىِ إلاّ بأهله ... فلن تجد لسنّت اللّه تبدیلاً و لن تجد لسنّت اللّه تحویلاً»
تفسیر (۹)
- تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۲۷–۴۵ - تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۳۹–۴۵ - برگزیده تفسیر نمونه(مکارم شیرازی)
آیه ۴۳ - تفسیر نور(محسن قرائتی)
آیه ۴۳ - نکتههای تفسیر نور
آیه ۴۳ - پیامهای تفسیر نور
آیه ۴۳ - تفسیر اثنی عشری(حسینی شاه عبدالعظیمی)
آیه ۴۳ - تفسیر روان جاوید
آیات ۴۱–۴۵ - تفسیر اطیب البیان(سید عبدالحسین طیب)
آیه ۴۳
موضوعات
دستهبندی موضوعی
آثار استکبار مشرکانحتمیت عذاب دشمنان ادیان آسمانیحتمیت عذاب مکارانزمینه استکبار مشرکان صدراسلامزمینه مکر مشرکان صدراسلامزیان دشمنان ادیان آسمانیزیان دشمنان اسلامزیان مکرسنت کیفر مکارانسوگندهای مشرکان صدراسلامعوامل نفرت از اسلاممکر دشمنان ادیان آسمانیمکر دشمنان اسلامآثار مکر مشرکانعوامل نفرت مشرکانآثار مکرمکر دشمنان محمدمکر با خودحتمیت کیفرهای خداآثار نبوت محمددعوت به اسلامشخصی بودن کیفرحتمیت سنتهای خدازیان به خوددعوتهای محمدآسیب شناسی دینیسنتهای خداتاریخ صدر اسلام
فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۳۶)
- کافران حقناپذیر در برابر اتمام حجّت محمّد(صلی الله علیه واله)، مستحقّ عذاب الهی+۱ آیه
- روحیّه برتریجویی، سبب رویگردانی از انذارها و هشدارهای انبیا+۱ آیه
- استکبار، باعث وفا نکردن به پیمان+۱ آیه
- استکبار کافران مکّه در برابر پیامبر اسلام(صلی الله علیه واله)+۱ آیه
- مشرکان، افرادی مستکبر در روی زمین+۱ آیه
- کیفر امّتها، دارای سنّت و قانون مشخّص در نظام الهی+۵ آیه
- هشدار خداوند به مشرکان صدر اسلام از گرفتارشدن به عذاب استیصال همچون اقوام گذشته+۲ آیه
- برتریطلبی، مانع کافران صدر اسلام از پذیرش انذارهای محمّد(صلی الله علیه واله)+۱ آیه
- حاکمیّت قوانین و سنّتهای ثابت الهی در جوامع از عوامل تکرار تاریخ+۸ آیه
- حاکمیّت قوانین و سنّتهای ثابت الهی بر جوامع بشری، در طول تاریخ+۹ آیه
- پیشبینی و شناخت تحوّلات اجتماعی و واکنشهای تاریخی، براساس شناسایی قوانین و سنّتهای الهی حاکم بر ان+۶ آیه
- حرمت استکبار، در برابر حق+۲ آیه
- حرمت استکبار، در برابر دعوت انبیا+۱ آیه
- حرمت مخالفت با انبیا+۱ آیه
- حرمت مکر و نیرنگ، علیه حق+۳ آیه
- تغییرناپذیری، از ویژگیهای سنّت الهی+۴ آیه
- کیفر شدن مکّاران کافر، سنّت الهی
- تغییرناپذیری سنّت خداوند، درباره کیفر مکّاران
- توجّه به سنّت خداوند درباره عذاب مکّاران مشرکان، زمینه ساز دوری از مکر و عذاب خدا+۱ آیه
- لزوم سیر در زمین، برای شناخت سنّتهای خداوند+۲ آیه
- جهانگردی توام با مطالعه سرنوشت انسانهای پیشین، بستر عبرت گیری+۳ آیه
- کفر از اسباب گرفتاری به عذاب الهی+۵ آیه
- بازتاب مکر، کیفر و عذاب مکرکننده ان+۱ آیه
- مخالفان محمّد، مردمانی مغرور به قدرت خویش+۲ آیه
- مکر و توطیه، از مصادیق گناه+۱ آیه
- کافران حقناپذیر در برابر اتمامحجّت محمّد صلی الله علیه و اله، مستحقّ عذاب الهی+۱ آیه
- محفوظ ماندن پیغمبر صلی الله علیه و اله از ضرر توطیهگران، عنایت خداوند+۵ آیه
- محافظت از پیامبر صلی الله علیه و اله، در مقابل کید کافران و مشرکان+۵ آیه
- دلداری خداوند به پیامبر صلی الله علیه و اله، در مقابل مکر و نقشه مشرکان+۵ آیه
- تکبّر و مکر کافران، موجب تنفّر و دوری انها از حق و محمّد صلی الله علیه و اله+۱ آیه
- بازگشت مکر و توطیه کافران علیه محمّد صلی الله علیه و اله، به خودشان+۵ آیه
- تنفّر مشرکان از حق و اسلام، پیامد مکر و حیلهگری انان+۱ آیه
- دامنگیر شدن خسارتهای مکر و نیرنگ به صاحبان ان+۱ آیه
- عذاب شدن مکّاران تاریخ، از سنّتهای حتمی و غیر قابل تبدیل و تغییر
- بازگشت مکر انسان به خود، جزای نیرنگ خویش+۲ آیه
- دامنگیر شدن نیرنگ مشرکان به خودشان، از سنّتهای الهی+۱ آیه