اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ إِذ أَخَذَ اللّه‌ُ مِيثاق‌َ النَّبِيِّين‌َ لَما آتَيتُکُم مِن کِتاب‌ٍ وَ حِکمَةٍ ثُم‌َّ جاءَکُم رَسُول‌ٌ مُصَدِّق‌ٌ لِما مَعَکُم لَتُؤمِنُن‌َّ بِه‌ِ وَ لَتَنصُرُنَّه‌ُ قال‌َ أَ أَقرَرتُم وَ أَخَذتُم عَلي ذلِکُم إِصرِي قالُوا أَقرَرنا قال‌َ فَاشهَدُوا وَ أَنَا مَعَکُم مِن‌َ الشّاهِدِين‌َ (81)
و ياد کن زماني که خداوند عهد و ميثاق گرفت از تمام انبياء بر اينکه اعطاء فرمودم بشما کتاب و حکمت را و پس از شما ميآيد شما را پيغمبري که تصديق ميفرمايد آنچه با شما هست بايد ايمان بآن پيغمبر داشته باشيد و او را ياري کنيد فرمود آيا باين عهد و ميثاق اقرار داريد و باين اقرار ميگرويد گفتند اقرار داريم فرمود پس شاهد باشيد و من هم با شما از شاهدين هستم.
وَ إِذ أَخَذَ اللّه‌ُ مِيثاق‌َ النَّبِيِّين‌َ کلمه (اذ ظرفية) متعلق بفعل محذوف که اذکر باشد يا عطف بر إِذ قالَت‌ِ المَلائِکَةُ است بنا بر قولي.
و امّا اخذ ميثاق در آياتي خداوند ذکر فرموده مثل آيه شريفه وَ إِذ أَخَذنا مِن‌َ النَّبِيِّين‌َ مِيثاقَهُم وَ مِنک‌َ وَ مِن نُوح‌ٍ وَ إِبراهِيم‌َ وَ مُوسي وَ عِيسَي ابن‌ِ مَريَم‌َ وَ أَخَذنا مِنهُم مِيثاقاً غَلِيظاً احزاب آيه 7، و مثل آيه شريفه وَ إِذ أَخَذَ رَبُّک‌َ مِن بَنِي آدَم‌َ مِن ظُهُورِهِم ذُرِّيَّتَهُم الاية اعراف آيه 171.
و ظاهر اينست که مراد در عالم ارواح و عالم نورانيت است که خداوند خلقت فرمود ارواح را قبل از اجساد، در بعض احاديث است بالفي عام دو هزار سال در بعض ديگر ميفرمايد
(الارواح جنود مجنّدة فما تآلف منها ائتلف و ما تخالف منها اختلف)
و در آن عالم خداوند عهد و ميثاق گرفت از بني آدم باقرار بوحدانيت خدا چنانچه مفاد آيه وَ إِذ أَخَذَ رَبُّک‌َ الاية است.
جلد 4 - صفحه 267
و در بسياري از اخبار است که عهد و ميثاق گرفت بوحدانيت خود و رسالت پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و ولايت علي عليه السّلام و اولاد طيّبين او عليهم السلام، و از اينکه آيه استفاده ميشود که از تمام انبياء خداوند عهد و ميثاق گرفت بجملات مذکوره در آيه که خود اقرار کنند و بامتهاي خود ابلاغ نمايند چنانچه مفاد اخبار مذکوره در برهان و غير آن است.
لَما آتَيتُکُم يعني اعطاء کردم بشما، کلمه لما مخفّفه مرکب از لام مفتوحه مطابق قرائت سياهي قرآن. و ما ممکن است شرطيه باشد و جزاء آن لتؤمنن‌ّ باشد، و ممکن است خبريه باشد بمعني الذي و مبتداء باشد و خبرش لتؤمنن‌ّ باشد، و لام لام قسم است و لتؤمنن ساد مسادّ جواب قسم است بر هر دو تقدير.
من کتاب مراد کتب آسمانيست که بر هر يک از انبياء نازل شده مثل صحف آدم، شيث، نوح، ابراهيم. تورية، زبور، انجيل و غير اينها.
و حکمة دستورات ديني از اعتقاديات و اخلاقيات و احکام و وظائف و غير اينها ثُم‌َّ جاءَکُم رَسُول‌ٌ مراد مجيئي پيغمبر اسلام حضرت محمّد صلّي اللّه عليه و آله سلّم است، و کلمه ثم‌ّ از براي تراخيست يعني پس از او ديگر پيغمبري نخواهد آمد تا دامنه قيامت زيرا کلمه النبيين جمع محلي بالف و لام افاده عموم ميکند و اينکه پيغمبر بايد بعد از جميع انبياء باشد بواسطه کلمه ثم‌ّ و اگر بعد از اينکه پيغمبر پيغمبر ديگري باشد پس او بعد از جميع انبياء نبوده و نديدم احدي از مفسرين يا علماء اعلام در کتب خود متذکر اينکه نکته شده باشند.
مُصَدِّق‌ٌ لِما مَعَکُم اينکه پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم تصديق ميفرمايد جميع انبياء سلف را و آنچه بر آنها نازل شده از کتب آسماني و دستورات الهي که تمام حق و صدق و از جانب خدا بوده.
جلد 4 - صفحه 268
(وهم و دفع)
ممکن است يهود و نصاري توهّم کنند که اينکه جمله دلالت دارد بر اينکه تورية و انجيل بلکه جميع کتب عهد قديم و جديد که منسوب بانبياء است تمام حق و صدق است، لکن اينکه توهّم فاسد است زيرا که آيه ميفرمايد آنچه انبياء آوردند و با آنها بود حق و صدق است و اينکه کتب عهدين مجعولات و مفتريات است که يهود و نصاري نسبت بانبياء دادند و ساحت قدس انبياء عليه السّلام از اينکه مزخرفات عري و بريست.
لَتُؤمِنُن‌َّ بِه‌ِ بلکه ميتوان گفت از اينکه آيه استفاده ميشود که اهم‌ّ وظائف تمام انبياء بشارت بوجود مقدّس حضرت محمّد صلّي اللّه عليه و آله و سلّم است و ايمان باو چنانچه مفاد بسياري از اخبار است که يک جمله آنها در برهان و يک جمله در مجمع البيان و يک جمله در بحار و غير آن نقل شده.
وَ لَتَنصُرُنَّه‌ُ نصرت انبياء از پيغمبر اسلام صلّي اللّه عليه و آله و سلّم با اينکه زمان آنها متقدم بوده مجرد بشارت بوجود او نيست زيرا در جمله قبل اشاره شده بلکه مراد چنانچه از اخبار بسياري استفاده ميشود که اشاره بدوره رجعت است و در اخبار بنصرت امير المؤمنين عليه السّلام تفسير کرده‌اند لکن نصرت امير المؤمنين عليه السّلام بلکه نصرت حضرت بقيه اللّه عجّل اللّه تعالي فرجه و هر يک از ائمّه عليهم السلام نصرت پيغمبر است چنانچه در زيارت وارث و زيارت اصحاب ابي عبد اللّه عليه السّلام مي‌گويي
(السلام عليکم يا انصار رسول اللّه و امير المؤمنين و فاطمه و الحسن و الحسين عليهم السلام)
و همين آيه يکي از آيات داله بر رجعت است.
قال‌َ أَ أَقرَرتُم استفهام تقريري است که البته بايد اقرار باين معاهده و ميثاق بکنند.
وَ أَخَذتُم عَلي ذلِکُم إِصرِي اصر بمعني بار سنگين است و از اينکه جهت اطلاق
جلد 4 - صفحه 269
بر تکليف شاق مشکل ميشود در آيه شريفه وَ لا تَحمِل عَلَينا إِصراً کَما حَمَلتَه‌ُ عَلَي الَّذِين‌َ مِن قَبلِنا سوره بقره آيه 286.
و اطلاق بر معصيت ميشود در حديث است
(اذا ساء السلطان فعليه الاصر و عليکم الصبر)
مجمع البحرين، و مراد اينجا عهد مشدّد است که بسيار مورد اهميت است.
قالُوا أَقرَرنا اعتراف نمودند تمام انبياء باين معاهده و ميثاق و البته آنها نظر بمقام عصمت و نبوت وفاء باين عهد نمودند که تمام بشارت بآمدن رسول اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم بامت خود دادند و خواهند نمود، در دوره رجعت در دنيا بر ميگردند و نصرت مينمايند.
قال‌َ فَاشهَدُوا بعضي گفتند خطاب بملائکه است که شاهد بين خدا و انبياء باشند و در بعض اخبار هم اشاره دارد لکن ظاهر آيه خطاب بخود انبياء است که شاهد بر اينکه معاهده باشند چنانچه خداوند هم شاهد بر آن هست.
وَ أَنَا مَعَکُم مِن‌َ الشّاهِدِين‌َ و از اينکه جمله اهميت اينکه موضوع معلوم ميشود که مسئله نبوّت حضرت رسالت صلّي اللّه عليه و آله و سلّم عدل مسئله توحيد است در آيه شَهِدَ اللّه‌ُ