تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
يَعْلَمُ ما يَلِجُ فِي الْأَرْضِ وَ ما يَخْرُجُ مِنْها وَ ما يَنْزِلُ مِنَ السَّماءِ وَ ما يَعْرُجُ فِيها وَ هُوَ الرَّحِيمُ الْغَفُورُ «2»
جلد 10 - صفحه 505
يَعْلَمُ ما يَلِجُ فِي الْأَرْضِ: مى‌داند آنچه فرو رود در زمين مانند باران و دفاين و اموات، وَ ما يَخْرُجُ مِنْها: و آنچه بيرون آيد از زمين و بر روى آن قرار گيرد مانند چشمه‌ها و نباتات و فلزات و حيوانات. وَ ما يَنْزِلُ مِنَ السَّماءِ: و مى‌داند آنچه نازل مى‌شود از آسمان مانند ملائکه و کتب و مقادير ارزاق و امطار و صواعق برف و انواع برکات، وَ ما يَعْرُجُ فِيها: و آنچه بالا مى‌رود در آسمان مانند ملائکه و نامه اعمال بندگان و دعوات و کلمات و ارواح طيبه. يا مانند ابخره و ادخنه، جميع بر وفق تقديرى است که حکمت مقتضى و تدبيرى که موجب مصلحت است. صاحب کشف الاسرار گفته: از علم ازلى او پوشيده نيست آنچه فرود مى‌آيد بر دلهاى اولياء از الهامات. و آنچه بالا مى‌رود از انفاس اصفياء در همه اوقات. يا آنچه فرود مى‌آيد از الطاف و کرم که از بارگاه قدم متوجه دلها گشته، هر جا بوى آشنا مى‌آيد منزل مى‌کند، «1» چنانچه حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله فرمود: انّ للّه فى ايّام دهرکم نفحات، الا فتعرّضوا لها بدرستى که از براى پروردگار شما در ايام عمر شما نفحاتى است، آگاه باشيد دريابيد آن را «2». و آنچه بالا مى‌رود از ناله تائبان و آه بيچارگان که چون سحرگاه از درونه سينه بدرگاه او بلند و به آستان قدس قبول يابد.
تنبيه: آيه شريفه اشاره است به احاطه علم ازلى الهى به تمام اشياء.
علامه مجلسى (رحمه الله) فرمايد: خداوند عالم عالم است بر هر معلومى، و تغيير در علم او نيست، و علم او به اشياء پيش از وجود آنها، تفاوت ندارد با علم او بعد از وجود آنها، و در ازل مى‌دانسته آنچه در ابد الاباد به هم رسد، و تمام اشياء مانند ذرات هوا و قطرات دريا و عدد مثقال کوهها و برگ درختان و ريگ بيابان و نفسهاى جانوران نزد علم او هويدا است.
وَ هُوَ الرَّحِيمُ الْغَفُورُ: و او است بخشاينده نعمتها، آمرزنده گناهان اهل تفريط در شکرگزارى، يا رحيم است به بندگان که عجله نفرمايد در عقوبت
«1» تفسير منهج الصادقين (چ سوم اسلاميه) ج 7 ص 381.
«2» بحار الانوار ج 77 کتاب الروضة، ص 168.
جلد 10 - صفحه 506
ايشان با آنکه عالم است به معاصى ايشان بلکه امهال عذاب نمايد تا توبه کنند از گناهان، و ستار العيوب در دنيا و متجاوز در عقبى.