تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
طسم «1» تِلْکَ آياتُ الْکِتابِ الْمُبِينِ «2» لَعَلَّکَ باخِعٌ نَفْسَکَ أَلاَّ يَکُونُوا مُؤْمِنِينَ «3» إِنْ نَشَأْ نُنَزِّلْ عَلَيْهِمْ مِنَ السَّماءِ آيَةً فَظَلَّتْ أَعْناقُهُمْ لَها خاضِعِينَ «4»
وَ ما يَأْتِيهِمْ مِنْ ذِکْرٍ مِنَ الرَّحْمنِ مُحْدَثٍ إِلاَّ کانُوا عَنْهُ مُعْرِضِينَ «5» فَقَدْ کَذَّبُوا فَسَيَأْتِيهِمْ أَنْبؤُا ما کانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ «6» أَ وَ لَمْ يَرَوْا إِلَى الْأَرْضِ کَمْ أَنْبَتْنا فِيها مِنْ کُلِّ زَوْجٍ کَرِيمٍ «7» إِنَّ فِي ذلِکَ لَآيَةً وَ ما کانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ «8» وَ إِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ «9»
ترجمه
اين آيتهاى کتاب واضح کننده است
شايد تو باشى هلاک کننده خودت را از براى آنکه نشوند مؤمنان
اگر خواهيم فرو فرستيم بر آنها از آسمان علامتى پس گردد گردنهاشان براى آن افتادگان
و نميآيد آنها را هيچ ذکرى از خداى بخشنده، تو پديد آورده شده مگر آنکه باشند از آن روى گردانندگان
پس بتحقيق تکذيب نمودند پس زود باشد که بيايد آنها را خبرهاى آنچه بودند که بآن استهزاء ميکردند
آيا و نگاه نکردند بزمين که چه قدر رويانديم در آن از هر صنفى نيکو
همانا در اين هر آينه آيتى است و نباشند بيشترشان گروندگان
و همانا پروردگار تو هر آينه او است تواناى مهربان.
تفسير
در مجمع از امير المؤمنين عليه السّلام نقل نموده که چون طسم نازل شد پيغمبر صلى اللّه عليه و اله فرمود که طاء طور سينا و سين اسکندريه و ميم مکه است و قمى ره فرموده طسم از حروف اسم اعظم خدا است و در معانى از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که طسم معناى آن انا الطّالب السّميع المبدى المعيد است و تحقيق حقيق راجع بفواتح السور در اول سوره بقره گذشت و نيز نقل شده که طاء اشاره بشجره طوبى و سين کنايه از سدرة المنتهى و ميم خطاب بمحمد مصطفى صلّى اللّه عليه و اله و سلّم است
جلد 4 صفحه 97
و بعيد نيست چون فرموده اين آيات کتاب مبين است که بيان کننده معارف و احکام است و صدق آن واضح است و پس از آن پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم را مخاطب قرار داده و براى تسليت خاطرش فرموده جاى اين احتمال هست که تو خود را بهلاکت اندازى و بکشى براى آنکه اهل مکه ايمان بآن نميآورند چرا اين اندازه خود را بمشقّت مياندازى ما اگر بخواهيم آنها مجبور بايمان شوند نازل مينمائيم بر آنها از آسمان علامت عذاب يا اثر شگفت‌آورى را که گردنهاى گردنکشان در برابر آن بزير آيد و همه آنها قهرا مطيع و منقاد گردند ولى ما ميخواهيم آنها آشنا بوظائف خود شوند و از روى علم و معرفت عبادت و بندگى کنند و باراده و اختيار از معاصى اجتناب نمايند تا مستحق بهشت شوند لذا بتدريج آياتى براى تذکّر آنها ميفرستيم ولى مع الأسف نيامد نزد آنها هيچ آيات قرآن تازه واردى که موجب تذکر آنها باشد در صورت توجه از طرف خداوند رحمن مگر آنکه آنها از آن رو گردان شدند و نسبت خضوع بأعناق با آنکه صفت خود آنها است يا براى ظهور اين صفت از آنها در اعناق است يا از اعناق رؤساء و گردنکشان آنها اراده شده يا مراد انکسار و افتادگى اعناق است و چون جزء آنها است با آن معامله ذوى العقول در جمع شده و در چند روايت از ائمه اطهار عليهم السلام کلمه آيه بعلائم حتمى ظهور صاحب الامر عليه السّلام از قبيل صيحه آسمانى و توقف خورشيد در نيمه روز و خروج روى و سينه‌ئى از قرص آن و نداى منادى از آسمان با صوت عالمگير همه براى بشارت بظهور آنحضرت بأسم و رسم و امر به تبعيّت از او که جاى شک و شبهه براى احدى باقى نماند و اعناق معاندين خاضع شود منطبق گشته و آيه شريفه با آن واقعه تطبيق شده است در هر حال کفار مکه تمام آيات سابقه و لاحقه را تکذيب نمودند و بآن اکتفا ننمودند بلکه مسخره و استهزاء هم کردند لذا خداوند فرموده در آتيه نزديکى بآنها معلوم خواهد شد و خبردار ميشوند که حق با که بوده و چه کتابى قابل تصديق و تعظيم است و چه کس لايق استهزاء و تخفيف و بر بيشتر از آنها امر در دنيا مکشوف گرديد و ببقيّه در آخرت مکشوف خواهد شد و باز براى متذکر شدن آنها بنعمت و قدرت الهى فرموده آيا نظر ننمودند بزيادى ميوه‌هاى گوناگون و گلهاى
جلد 4 صفحه 98
رنگارنگ که ما در زمين براى آنها رويانديم و دلالت بر قدرت تامّ و نعمت عامّ ما دارد و خوب و پسنديده و پر فائده است چون زوج در اين مقامات بر صنف اطلاق ميشود و از کريم در اين موارد حسن و صفا و کثرت نفع اراده ميگردد و آنها بجاى حق شناسى ناسپاسى کردند و بيشتر آنها بآيات ما ايمان نياوردند با آنکه دلالت اين صنع بر وجود صانع حکيم قادر تواناى ارجمند مهربان واضح و آشکار است و لذا با آنکه ميتواند بزودى از آنها انتقام بکشد مجازات آنها را بروز جزاى مقدّر در دنيا يا آخرت انداخته و تعجيل در عقوبت نفرموده است.