تفسیر روان جاوید

تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى) وَ إِذْ نادى‌ رَبُّکَ مُوسى‌ أَنِ ائْتِ الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ «10» قَوْمَ فِرْعَوْنَ أَ لا يَتَّقُونَ «11» قالَ رَبِّ إِنِّي أَخافُ أَنْ يُکَذِّبُونِ «12» وَ يَضِيقُ صَدْرِي وَ لا يَنْطَلِقُ لِسانِي فَأَرْسِلْ إِلى‌ هارُونَ «13» وَ لَهُمْ عَلَيَّ ذَنْبٌ فَأَخافُ أَنْ يَقْتُلُونِ «14» قالَ کَلاَّ فَاذْهَبا بِآياتِنا إِنَّا مَعَکُمْ مُسْتَمِعُونَ «15» فَأْتِيا فِرْعَوْنَ فَقُولا إِنَّا رَسُولُ رَبِّ الْعالَمِينَ «16» أَنْ أَرْسِلْ مَعَنا بَنِي إِسْرائِيلَ «17» قالَ أَ لَمْ نُرَبِّکَ فِينا وَلِيداً وَ لَبِثْتَ فِينا مِنْ عُمُرِکَ سِنِينَ «18» وَ فَعَلْتَ فَعْلَتَکَ الَّتِي فَعَلْتَ وَ أَنْتَ مِنَ الْکافِرِينَ «19» قالَ فَعَلْتُها إِذاً وَ أَنَا مِنَ الضَّالِّينَ «20» فَفَرَرْتُ مِنْکُمْ لَمَّا خِفْتُکُمْ فَوَهَبَ لِي رَبِّي حُکْماً وَ جَعَلَنِي مِنَ الْمُرْسَلِينَ «21» وَ تِلْکَ نِعْمَةٌ تَمُنُّها عَلَيَّ أَنْ عَبَّدْتَ بَنِي إِسْرائِيلَ «22» قالَ فِرْعَوْنُ وَ ما رَبُّ الْعالَمِينَ «23» قالَ رَبُّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ ما بَيْنَهُمَا إِنْ کُنْتُمْ مُوقِنِينَ «24» قالَ لِمَنْ حَوْلَهُ أَ لا تَسْتَمِعُونَ «25» قالَ رَبُّکُمْ وَ رَبُّ آبائِکُمُ الْأَوَّلِينَ «26» قالَ إِنَّ رَسُولَکُمُ الَّذِي أُرْسِلَ إِلَيْکُمْ لَمَجْنُونٌ «27» قالَ رَبُّ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ ما بَيْنَهُما إِنْ کُنْتُمْ تَعْقِلُونَ «28» قالَ لَئِنِ اتَّخَذْتَ إِلهَاً غَيْرِي لَأَجْعَلَنَّکَ مِنَ الْمَسْجُونِينَ «29» قالَ أَ وَ لَوْ جِئْتُکَ بِشَيْ‌ءٍ مُبِينٍ (30) ترجمه‌ و هنگاميکه ندا کرد پروردگار تو موسى را که برو بسوى گروه ستمکاران‌ که قوم فرعونند آيا نمى‌پرهيزند گفت پروردگارا همانا من ميترسم که تکذيب کنند مرا و تنگ ميشود سينه‌ام و نميگشايد زبانم پس بفرست بسوى هارون‌ و مر آنها را است بر من ادعاء گناهى پس ميترسم که بکشند مرا گفت نه چنين است پس برويد با آيتهاى ما همانا ما با شمائيم شنوندگان‌ پس برويد بسوى فرعون پس بگوئيد همانا ما فرستاده پروردگار جهانيانيم‌ که بفرستى با ما بنى اسرائيل را گفت آيا نپروريديم تو را در ميان خودمان در حاليکه نوزادى بودى و درنگ کردى ميان ما از عمرت سالها و کردى کرده‌ات را که کردى و توئى از ناسپاسان‌ گفت کردم آنرا آنگاه و من بودم از نادانان‌ پس گريختم از جلد 4 صفحه 99 شما چون ترسيدم از شما پس بخشيد مرا پروردگارم حکمى و گردانيد مرا از پيغمبران‌ و اين نعمتى است که منّت مينهى آنرا بر من که بنده گردانيدى بنى اسرائيل را گفت فرعون و چيست پروردگار جهانيان‌ گفت پروردگار آسمانها و زمين و آنچه ميان آن دو است اگر هستيد يقين کنندگان‌ گفت بآنان که بودند در اطرافش آيا نميشنويد گفت پروردگار شما و پروردگار پدران شما که پيشينيانند گفت همانا پيمبر شما که فرستاده شده بسوى شما هر آينه ديوانه است‌ گفت پروردگار مشرق و مغرب و آنچه در ميان آن دو است اگر در مى‌يابيد بعقل‌ گفت هر آينه اگر گرفتى خدائى جز من هر آينه خواهم قرار داد البتّه تو را از زندانيان‌ گفت آيا و اگر چه بياورم برايت چيزى روشن. تفسير خداوند متعال باز براى تسليت خاطر و تقويت قلب شريف پيغمبر اکرم در امر دعوت بنصرت حق و تذکر خلق شروع بذکر قصص انبياء عظام فرموده باين تقريب که ياد کن وقتى را که ندا فرمود پروردگار تو موسى ع را که برو نزد قوميکه ظلم نمودند بخودشان بسبب کفر و بر بنى اسرائيل بذبح اولادشان و ساير مظالم و آنها قوم فرعونند و خود او داخل در آنها بلکه اولى از همه است و عجب مردم جسورى هستند آيا آنها از خدا نميترسند موسى عرض کرد پروردگارا من ميترسم مرا تکذيب کنند و در اين مواقع سينه و دل من تنگ ميشود و زبانم از گفتار باز ميماند و بعضى يضيق و ينطلق بنصب قرائت نموده‌اند و بنابراين عطف بر يکذّبون است و ان ناصبه بر آن دو نيز داخل ميگردد يعنى من ميترسم از تکذيب و تنگى سينه و گرفتن زبانم و بنابر قرائت مشهور عطف بر أخاف است و گويا نشدن زبان آنحضرت ممکن است در اثر دل تنگى و غلبه خشم باشد و محتمل است براى لکنتى باشد که در زبان او بود و بدعا رفع شد و در سور سابقه بيان گرديد و محتمل است براى هر دو باشد که در اثر غضب و تنگى سينه لکنت زبان زياد شود بطورى که از گفتار بماند و در هر حال از خداوند تقاضا نمود که وحى فرستد بسوى هارون برادر مادريش که قبول معاونت او را بنمايد و در خاتمه عرايض عرضه داشت که آنقوم بر من ادّعاء گناهى دارند چون يکنفر از آنها را کشته‌ام ميترسم مرا بقصاص او بکشند و موفق باداء رسالت نشوم و خداوند صريحا اين احتمالى را که حضرت موسى‌ جلد 4 صفحه 100 ميداد و منشأ خوف او شده بود نفى فرمود و تقاضاى او را راجع بهارون پذيرفت و فرمود هرگز چنين قدرتى پيدا نميکنند تو و برادرت برويد با معجزات پى در پى ما که براى نصرت شما ميرسد و من و ملائکه براى کمک با شما دو نفر هستيم و گفتگوى تو و هارون را با آنها ميشنويم و بنابراين خطاب جمع باعتبار تنزيل آن دو منزله جماعت است بلحاظ بودن بنى اسرائيل با آنها و ممکن است مراد آن باشد که ما با تو و هارون و فرعون هستيم و گفتگوى شما را ميشنويم و حق را بر باطل غلبه ميدهيم و کلمه کلّا حرفى است موضوع براى زجر و ردع يعنى نبايد چنين گمانى ببرى که آنها تو را بتوانند بکشند پس برويد بسوى فرعون و بگوئيد ما داراى منصب رسالتيم از طرف پروردگار جهانيان و چون رسول مشترک بين مصدر و صفت است و آن دو بجاى يکديگر استعمال ميشوند مفرد ذکر شده و شايد براى اشاره بآن باشد که رسول حضرت موسى است و هارون معاون او است و هر دو يک پيغام آورده‌اند و آن اين بود که خدا فرموده بنى اسرائيل را از قيد اسارت خود رها کن و بگذار آنها بيايند با ما برويم بوطن اصلى خودمان که بلاد شام است و چون آن دو اين اظهار را نمودند فرعون بحضرت موسى گفت آيا ما تربيت و نگهدارى ننموديم تو را در خانه‌هاى خودمان با آنکه کودکى نوزاد بودى و سالهاى متمادى از عمر خود بنعمت ما پرورش يافتى و در ميان ما زندگى کردى تا آنخطاى بزرگ که قتل يکنفر از ما بود از تو سر زد و فرار کردى رفتى و کفران نعمت ما را نمودى حال آمدى ادّعاى پيغمبرى ميکنى از ابن عباس نقل شده که مدت اقامت آنحضرت در بين آنها هجده سال بود و سى و چهل هم گفته‌اند و قمى ره از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که چون خداوند موسى عليه السّلام را مبعوث فرمود بسوى فرعون آمد در خانه او و اذن ورود خواست اجازه‌اش ندادند و او عصايش را بدر زد تمام درها باز شد پس وارد شد بر فرعون و گفت من پيغمبر خدايم و بايد بنى اسرائيل را بفرستى با من بيايند و فرعون آنچه خدا فرموده گفت و مراد از آنکار که گفت کردى قتل آنمرد بود و مرادش از نسبت کفرى که باو داد کفران نعمت خودش بود و حضرت موسى در جواب فرمود بلى راست است من آنکار را کردم ولى آنوقت پيغمبر نبودم و حقايق‌ جلد 4 صفحه 101 اشياء بر من مکشوف نبود نميدانستم آنمرد بيک مشت زدن ميميرد و قصد کشتن او را نداشتم ميخواستم او را تربيت کنم اتفاقا مرد پس فرار کردم چون از شما ترسيدم که مرا بنا حق بکشيد پس خدا مرا بعلم و حکمت و منصب نبوّت فائز فرمود و تو تصوّر کردى اين تربيت و نگهدارى تو از من نعمتى بوده که منّت آنرا بر من ميگذارى با آنکه در واقع نعمت نبوده بلکه نقمت بوده زيرا تو همه ما را بنده خود کرده بودى اگر تو اطفال بى گناه بنى اسرائيل را نميکشتى مادرم مرا بدريا نمى‌انداخت و زير دست تو واقع نميشدم که مرا تربيت کنى براى دلخوشى خودت و بنابراين محتمل است همزه استفهام انکارى در صدر کلام مقدّر باشد يعنى آيا اين نعمتى است که قابل منّت باشد نه چنين است بلکه جرم و جنايتى است که قابل ملامت و عقوبت است و حقّا اين جواب از الهامات الهى بوده که بمختصر بيانى حق تربيت و نعمت ظاهرى او را مبدّل بحق انتقام و دادستانى واقعى حضرت موسى نموده است لذا ديگر آنملعون جوابى نداد و روى سخن را بجانب ديگرى خارج از بحث معطوف داشت و از اعتراض بر صلاحيّت او براى ادّعاء نبوت صرف نظر نمود و سؤالى کرد که حضرت موسى در جواب آن عاجز بماند و گفت چه چيز است پروردگار جهانيان آنحضرت جواب فرمود پروردگار آسمان و زمين و موجودات ما بين آن دو از هر جنس و نوع اگر شما معتقديد که بايد خداوند خالق و مربّى آسمانها و زمين و موجودات آنها باشد و معرّفى فرمود خداوند را بأظهر خواص و آثارش و در واقع جواب حقيقى او را داد چون خالق و مربّى همه موجودات نميشود از جنس و نوع آنها باشد و بايد بخواص و آثار و اوصاف او را شناخت پس نميشود گفت چه چيز است يعنى از چه جنس و نوع است و استدلال نمود از وجود مصنوع بر وجود صانع ولى فرعون نفهميد يا خود را بنفهمى زد و رو باطرافيان خود کرد و گفت آيا شما نميشنويد سخن اين شخص را من ميپرسم خدا چه چيز است و سؤال از حقيقت او ميکنم او جواب ميدهد آفريننده آسمانها و زمين و موجودات است و از کار او خبر ميدهد و قمى ره در ضمن حديث سابق نقل نموده که فرعون از کيفيّت خداوند سؤال‌ جلد 4 صفحه 102 نمود و موسى عليه السّلام گفت ربّ السّموات و الارض و ما بينهما ان کنتم موقنين پس فرعون از روى تعجب باصحابش گفت آيا شما نميشنويد من از کيفيّت خدا سؤال ميکنم او از وجودش جواب ميدهد و حضرت موسى چون ديد فرعون نفهميد يا خود را بنفهمى زد و او مدّعى ربوبيّت بود بر اهل عصر خود نه پيشينيان جوابى فرمود که جاى اشکال و شبهه براى حاضرين باقى نماند و گفت پروردگار شما و پروردگار پدران شما که اهل اعصار سابقه بودند و فرعون از جواب عاجز شد و نتوانست اشتباه کارى کند همان موافق نبودن جواب با سؤال را بهانه نمود و نسبت جنون بحضرت داد و استهزاء و سخريّه نمود ولى حضرت اعتنا نفرمود و استدلال خود را تعقيب فرمود بأمر مشهود عامّى که گردش شبانه روز باشد بطرز نافع و ممتّع و مرتّب و منظّمى که هر عاقلى ميتواند از آن پى بمدبّر عالم قدير حکيم کريم ببرد ولى محتاج بتعقّل و تأمل است لذا امر را معلّق بآن فرمود با اشاره بردّ نسبتى که فرعون بآنحضرت داده بود بر او و اطرافيانش که با او موافق بودند چون اشعار داشت بآنکه شما عقل نداريد که تعقّل نميکنيد تا بدانيد و فرعون ديد ديگر محاجّه با حضرت موسى بصرفه و صلاح او تمام نميشود لذا از راه تهديد جلو آمد و گفت اگر خداى ديگرى براى خودت اختيار کنى تو را حبس ميکنم در زندان عمومى و گفته‌اند محبوسين او حبس دائم بودند و حضرت با کمال متانت در جواب فرمود اگر چه براى تو معجزه‌ئى اظهار نمايم که دلالت واضح داشته باشد بر وجود خداوند قادر حکيم و صدق من در دعواى رسالت و کذب تو در دعواى ربوبيّت باز مرا حبس ميکنى ..