اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
قَوم‌َ فِرعَون‌َ أَ لا يَتَّقُون‌َ «11»
سه فرعون داريم: فرعون خليل اللّه اسمه سنان و معروف به نمرود و فرعون يوسف اسمه ريان بن الوليد و فرعون موسي اسمه وليد بن مصعب و بين زماني که يوسف داخل مصر شد تا زماني که موسي داخل شد چهار صد سال طول کشيد و فرعون موسي سيصد سال عمر کرد و در زمان او انبياء که اوصياء خليل الرحمن بودند در بني اسرائيل بودند و فرعون دعوي الوهيت داشت و خداوند چون امر فرمود موسي را که برود قوم ظالمين را دعوت
جلد 14 - صفحه 11
کند معرفي فرمود که آنها (قَوم‌َ فِرعَون‌َ) هستند و آنها قبطيان بودند و مراد فرعون و قوم او هستند چون غرض اولي دعوت خود فرعون بود. و حضرت موسي فقط مبعوث بر آنها نبود بلکه بر بني اسرائيل و تمام شهرها که در قلمرو فرعون بود فقط بني اسمعيل در حجاز بدين ابراهيم باقي بودند تا زمان بعثت حضرت رسالت (ص).
أَ لا يَتَّقُون‌َ قوم فرعون از هيچ امري از ظلم و کفر و فسق و فجور و طغيان و کبر و نخوت و ساير قبايح خود داري نميکردند که مفاد «أَ لا يَتَّقُون‌َ» است که هيچگونه تقوي در آنها نبود حتي از مشرکين پست‌تر بودند زيرا مشرکين خداي متعال را معترف بودند غاية الامر اصنام و الهه خود را شريک قرار داده بودند و فرعون جز خود الهي قائل نبود که بحضرت موسي گفت:
لَئِن‌ِ اتَّخَذت‌َ إِلهَاً غَيرِي لَأَجعَلَنَّک‌َ مِن‌َ المَسجُونِين‌َ (در همين سوره آيه 29) و بهيچ نبيي معتقد نبودند و در تحت هيچ ديني نبودند، فقط اطاعت فرعون را ميکردند و لو بسياري از آنها باطنا و قلبا پس از معجزات موسي يقين پيدا کردند لکن انکار کردند و جحود ورزيدند که ميفرمايد خداوند وَ جَحَدُوا بِها وَ استَيقَنَتها أَنفُسُهُم ظُلماً وَ عُلُوًّا (نمل آيه 14) آنها نه راجع بعقايد تقوي داشتند و نه راجع باخلاق و نه راجع بافعال. نفي مطلق افاده عموم دارد.