تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
کَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْماً کَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ وَ شَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ وَ جاءَهُمُ الْبَيِّناتُ وَ اللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (86)
بعد از آن در شأن کسانى که بعد از اسلام مرتد و کافر شدند مى‌فرمايد:
کَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْماً: چگونه هدايت فرمايد، يعنى هدايت نفرمايد قومى را که، کَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ: کافر شدند به سوء اختيار خود بعد از ايمان آوردن، و آنها حارث بن سويد با يازده نفر بودند که بعد از ايمان کافر شدند.
بيان: مفسرين را در اين آيه چند وجه است: 1- چگونه سلوک فرمايد خدا با ايشان، سبيل هدايت و انابت را، و حال آنکه ايشان بعد از ايمان کافر شدند، زيرا هر کس بعد از وضوح هدايت و دلايل حق، ترک آن نمايد و منهمک در گمراهى شود، خود را به سوء اختيار از قابليت ايمان خارج نموده، چه اسباب
«1» اصول کافى، جلد 2، کتاب الايمان و الکفر، باب آخر، صفحه 464، حديث 6.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 169
هدايت همان بود که او ترک نمود، مانند آيه: وَ أَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْناهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمى عَلَى الْهُدى. 2- آنکه (کلمه «يهدى» به معنى «يثبت و يجزى» باشد) چگونه خدا جزاى نيک و ثواب عنايت فرمايد ايشان را بعد از آنکه ايشان کافر شدند، مانند آيه: يَهْدِيهِمْ رَبُّهُمْ بِإِيمانِهِمْ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهارُ (الخ). 3- آنکه (يهدى به معنى يحکم اللّه) چگونه خدا حکم فرمايد به ايمان ايشان، يعنى حکم نفرمايد به ايمان آنها، زيرا بعد از ايمان کافر شدند. 4- آنکه الطاف خاصه زائده‌اى را در باره آنها منظور ندارد، زيرا ايشان بعد از ايمان تارک آن و کافر شدند.
وَ شَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌ: و شهادت دادند به اينکه پيغمبر يعنى حضرت محمد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم حق و از جانب حق تعالى مبعوث گرديده، وَ جاءَهُمُ الْبَيِّناتُ: و آمد ايشان را آيات روشن، يعنى قرآن مجيد که از حيث فصاحت و بلاغت، فوق طاقت بشر است و ساير معجزات با هرات آن حضرت، وَ اللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ: و خداى تعالى هدايت نفرمايد به اجبار و الزام گروهى را که ظلم نمودند به نفوس خود به سبب ارتداد بعد از ايمان، زيرا جبر در ايمان، منافات با تکليف و ثواب و عقاب خواهد بود، و بعد از ارسال رسل و انزال کتب، بندگان در قبول آن مختارند تا مستحق ثواب و عقاب شوند.
تتمه: اين جماعت مرتدين از ايمان و امثال آنان، از اول ايمان حقيقى را دارا نيستند، يعنى ايمانشان مستودع بوده نه مستقر، و الّا مؤمن حقيقى واقعى از ايمان برنگردد، اگرچه قطعه قطعه شود، چنانچه از حضرت صادق عليه السّلام مروى است: انّ المؤمن اشدّ من زبر الحديد انّ زبر الحديد اذا دخل النّار تغيّر و انّ المؤمن لو قتل ثمّ نشر ثمّ قتل لم يتغيّر قلبه. «1» بدرستى که مؤمن شديدتر و سخت‌تر است از پاره آهن، بتحقيق آهن وقتى داخل آتش شود متغير گردد، و بدرستى که مؤمن اگر کشته شود پس زنده شود بعد باز کشته شود، تغيير نکند قلب او.
«1» بحار الانوار، جلد 67، صفحه 303.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 170