تفسیر روان جاوید

تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى) وَ اتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ إِبْراهِيمَ (69) إِذْ قالَ لِأَبِيهِ وَ قَوْمِهِ ما تَعْبُدُونَ (70) قالُوا نَعْبُدُ أَصْناماً فَنَظَلُّ لَها عاکِفِينَ (71) قالَ هَلْ يَسْمَعُونَکُمْ إِذْ تَدْعُونَ (72) أَوْ يَنْفَعُونَکُمْ أَوْ يَضُرُّونَ (73) قالُوا بَلْ وَجَدْنا آباءَنا کَذلِکَ يَفْعَلُونَ (74) قالَ أَ فَرَأَيْتُمْ ما کُنْتُمْ تَعْبُدُونَ (75) أَنْتُمْ وَ آباؤُکُمُ الْأَقْدَمُونَ (76) فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي إِلاَّ رَبَّ الْعالَمِينَ (77) الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ (78) وَ الَّذِي هُوَ يُطْعِمُنِي وَ يَسْقِينِ (79) وَ إِذا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ (80) وَ الَّذِي يُمِيتُنِي ثُمَّ يُحْيِينِ (81) وَ الَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ (82) رَبِّ هَبْ لِي حُکْماً وَ أَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ (83) وَ اجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ (84) وَ اجْعَلْنِي مِنْ وَرَثَةِ جَنَّةِ النَّعِيمِ (85) وَ اغْفِرْ لِأَبِي إِنَّهُ کانَ مِنَ الضَّالِّينَ (86) وَ لا تُخْزِنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ (87) يَوْمَ لا يَنْفَعُ مالٌ وَ لا بَنُونَ (88) إِلاَّ مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ (89) وَ أُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ (90) وَ بُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِلْغاوِينَ (91) وَ قِيلَ لَهُمْ أَيْنَ ما کُنْتُمْ تَعْبُدُونَ (92) مِنْ دُونِ اللَّهِ هَلْ يَنْصُرُونَکُمْ أَوْ يَنْتَصِرُونَ (93) فَکُبْکِبُوا فِيها هُمْ وَ الْغاوُونَ (94) وَ جُنُودُ إِبْلِيسَ أَجْمَعُونَ (95) قالُوا وَ هُمْ فِيها يَخْتَصِمُونَ (96) تَاللَّهِ إِنْ کُنَّا لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ (97) إِذْ نُسَوِّيکُمْ بِرَبِّ الْعالَمِينَ (98) وَ ما أَضَلَّنا إِلاَّ الْمُجْرِمُونَ (99) فَما لَنا مِنْ شافِعِينَ (100) وَ لا صَدِيقٍ حَمِيمٍ (101) فَلَوْ أَنَّ لَنا کَرَّةً فَنَکُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (102) إِنَّ فِي ذلِکَ لَآيَةً وَ ما کانَ أَکْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ (103) وَ إِنَّ رَبَّکَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ (104) ترجمه‌ و بر خوان برايشان خبر ابراهيم را هنگاميکه گفت بپدرش و قومش چه ميپرستيد گفتند ميپرستيم بتانى را پس روز را بسر ميآوريم براى آنها عبادت کنندگان‌ گفت آيا ميشنوند از شما هنگاميکه دعا ميکنيد يا نفع ميدهند شما را جلد 4 صفحه 110 يا ضرر ميرسانند گفتند بلکه يافتيم پدرانمان را که اين چنين ميکردند گفت آيا پس دانستيد که آنچه ميپرستيد شما و پدران پيشينيانتان‌ همانا آنها دشمنند براى من جز پروردگار جهانيان‌ آنکه آفريد مرا پس او هدايت ميکند مرا نکه او غذا ميدهد مرا و سيراب ميکند مرا و چون بيمار شوم پس او شفا ميدهد مرا و آنکه ميميراند مرا و زنده ميکند مرا و آنکه اميد دارم که ببخشد بر من گناه مرا روز جزا پروردگارا ببخش مرا دانشى و ملحق کن مرا بشايستگان‌ و قرار ده برايم ذکر خير و نام نيکى در ميان آيندگان بعد از من‌ و قرار ده مرا از وارثان بهشت پر نعمت‌ و بيامرز پدر مرا همانا او بود از گمراهان‌ و خوار مگردان مرا روزى که برانگيخته ميشوند روز که نفع نميدهد مالى و نه پسرانى‌ مگر کسى که آمد خدا را با دلى پاک‌ و نزديک گردانيده شود بهشت براى پرهيزکاران‌ و ظاهر شود دوزخ براى گمراهان‌ و گفته شود مر ايشانرا که کجا است آنچه ميپرستيديد غير از خدا آيا يارى مينمايند شما را يا دادستانى ميکنند پس بر وى افکنده شوند در آن، آنها و گمراهان‌ و لشگرهاى شيطان همگى، گويند با آنکه آنها در آن با يکديگر دشمنى ميکنند بخدا قسم که همانا بوديم ما در گمراهى آشکار هنگاميکه برابر ميکرديم شما را با پروردگار جهانيان‌ و گمراه نکردند ما را مگر گناهکاران‌ پس نيست ما را هيچ شفاعت کننده‌ئى‌ و نه دوستى با همّت‌ پس کاش بودى ما را بازگشتى پس مى‌بوديم از گروندگان‌ همانا در اين هر آينه آيتى است و نبودند بيشترشان مؤمنان‌ و همانا پروردگار تو او است تواناى مهربان. تفسير خداوند متعال براى عظمت مقام حضرت ابراهيم در نزد مشرکين عرب به پيغمبر خود دستور فرموده که شمّه‌ئى از احوال آنحضرت را گوشزد آنها فرمايد شايد متنبّه بفساد عقائد و اعمال خود شوند باين تقريب که چون آن حضرت بعمو که پدر خوانده او بود و اطلاق پدر بر آن در کلام عرب شايع است يا جدّ مادرى او بود بشرحى که در سوره انعام ذيل آيه و اذ قال ابراهيم لابيه آزر گذشت و بساير اقوام خود که بت پرست بودند فرمود چه چيز را ميپرستيد براى آنکه آنها جواب بدهند و حضرت ثابت کند براى آنها که معبود شما قابل‌ جلد 4 صفحه 111 پرستش و ستايش نيست گفتند ميپرستيم بتهائيرا پس روز را در عبادت آنها بشب ميرسانيم براى اظهار ابتهاج و افتخار باين عمل حضرت با کمال ملايمت و ملاطفت فرمود آيا وقتى شما دعا ميکنيد آنها ميشنوند و اجابت ميکنند دعاى شما را و آيا نفعى از ايشان بشما ميرسد وقتى عبادت کنيد آنانرا يا ضررى ميرسد وقتى نکنيد گفتند خير حضرت فرمود پس چرا خودتان را بزحمت مى‌اندازيد گفتند ما مقلّد پدرانمان هستيم آنها چنين کردند ما هم ميکنيم حضرت فرمود آيا دانستيد و اگر ندانستيد بدانيد که من دشمن آنچيزهائى هستم که ميپرستيد شما و پدرانتان هم که مقدّم بر شما بودند ميپرستيدند و آنها نيز دشمن منند من آنها را ميشکنم و نابود ميکنم آنها هم بأقوام من زحمت بى‌ثمر ميرسانند و ضرر ميزنند در دنيا و آخرت و دشمنى آنها با کسان من دشمنى با من است من فقط خداى يکتاى پروردگار جهانيانرا ميپرستم و دوست دارم و او هم مرا و پيروان مرا دوست دارد حال ملاحظه کنيد بچه بيان لطيف ظريفى دعوت فرموده که هم تهديد است و هم تحبيب و هم تصريح است و هم تلويح جمله کوتاهى است که بمقام بلند آن دست کسى نميرسد جز بهدايت الهى و اينکه ضمير هم را که مخصوص بذوى العقول است به بتها ارجاع فرموده بلحاظ آنستکه نسبت عداوت را که مناسب با عقلاء است بآنها داده و اينکه خبر جمع را مفرد قرار داده براى آنستکه آنها بمنزله عدوّند براى پرستش کننده در اضرار نه اعداء واقعى علاوه بر آنکه عدوّ بر جمع و مفرد اطلاق ميشود و اينکه نسبت عداوت آنها را بخود داده با آنکه مقصود عداوت آنها با پرستش کنندگان است براى نکاتى است که در بيان مفاد اين آيات شريفه ذکر شد که عمده آن اظهار مودّت و اتّحاد در ضمن نصيحت و ارشاد است و استثناء الا رب العالمين ظاهرا منقطع است ولى ميشود متّصل قرار داد در صورتى که در ميان پدران آنها کسانى باشند که خدا پرست بودند يا بت را وسيله تقرّب بخداى بزرگ ميدانستند چنانچه دأب مشرکين عرب بود و پس از اين شروع فرمود بذکر اوصاف پروردگار که دلالت بر استحقاق پرستش و ستايش او ميکند که اوّل آنها حسن خلقت و پس از آن هدايت است بأمور معاش و معاد از آغاز تا انجام که فرموده الّذى‌ جلد 4 صفحه 112 أَحْسَنَ کُلَّ شَيْ‌ءٍ خَلَقَهُ‌ ثمّ هدى و بعد اشاره فرمود بنعمت طعام و شراب و شفاء امراض که غالبا بواسطه تقصير انسان در حفظ الصحّه و اطاعت اوامر الهى پيدا ميشود و فرموده‌ ما أَصابَکُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما کَسَبَتْ أَيْدِيکُمْ‌ و اخيرا اشاره فرمود بنعمت بزرگ مرگ براى دوستان خدا که موجب نجات از آلام و اسقام و بلايا و محن دنيوى و نيل بمقدّمات نعم بى‌پايان اخروى است و بنعمت حيات ابدى آخرت که حيات طيّبه و عيش مدام و لذّت فوق التّمام است و براى تعليم و تربيت خلق که اجتناب از معاصى رب نمايند و در صورت ارتکاب طلب مغفرت کنند و توبه نمايند فرمود آنخداوندى که اميدوارم که ببخشد گناه مرا اگر گنه‌کار باشم در روز جزا و بنابراين لازم نميآيد که آنحضرت اقرار بگناه کرده باشد تا محتاج بتوجيه شود که از باب شکسته نفسى بوده يا مراد گناه پيروان او است يا گناه کسانيکه او را شفيع قرار دهند يا گناه صغيره قبل از بعثت يا ترک اولى که فرموده‌اند و هيچ يک خالى از خللى نيست چون لازمه اميدوارى کامل بخدا اميد بعفو او است در صورت خطاء و لازمه اين صدور خطا نيست بلکه اين عين صواب است و مسلّم است در نزد اماميّه که پيغمبر بايد معصوم باشد از گناه و خطاء و ظاهرا فرقى نيست بين صغيره و کبيره و قبل از بعثت و بعد از آن و تحقيق اين مقال خارج از وظيفه مقام است و پس از آن دعا فرمود که خداوند باو علم و حکمت يا حکم و منصب نبوّت عطا فرمايد و او را در زمره شايستگان براى نبوّت و امامت قرار دهد تا در عداد کمّلين و مقرّبين محسوب گردد و در آخرت با آنها محشور شود و نيز دعا فرمود که مرا در آتيه مقبوليّت عامّه عنايت فرما که تمام خلق بمدح و ثناى من مشغول و بصدق و صفاى من معترف باشند و اين ذکر خير و نام نيک از من در ميان مردم تا قيامت باقى باشد و خداوند دعاى او را مستجاب فرمود لذا تا کنون تمام ارباب اديان حقّه بمقامات او معترفند و همه او را بعظمت و بزرگى ياد ميکنند و محبّتش در دل اهل هر ملّتى جايگير و شهرتش بخوبى عالم‌گير شده و در بعضى از روايات لسان صدق به پيغمبر خاتم و امير المؤمنين و ائمه اطهار که از نسل آن بزرگوار و تابع ملّت اويند تفسير شده و منافات با معناى سابق ندارد و نيز دعا فرمود که بهشت را مانند مال موروث‌ جلد 4 صفحه 113 باستحقاق و بدون عوض قسمت من فرما و در باب معناى وراثت بهشت بعضى از روايات در اوائل سوره مؤمنون گذشت و طلب مغفرت فرمود براى پدر خوانده‌اش که راه حق بر او مخفى مانده بود و وعده کرده بود بآنحضرت که بعد از آشکار شدن ايمان بياورد و در سوره توبه ذيل آيه و ما کان استغفار ابراهيم لأبيه الا عن موعدة وعدها ايّاه گذشت که اين در زمان حيات آزر بوده و بعدا از او تبرّى جست چون ايمان نياورد پس در واقع از خدا خواسته که راه حق را بر او آشکار فرمايد تا در نتيجه مشمول مغفرت گردد ولى مقدّر نبوده و نشده و اين کاشف از نهايت رحمت و رأفت آنحضرت است نسبت بأقارب و ارحامش و نيز دعا فرمود که خداوند حفظ فرمايد او را در دنيا از ارتکاب امرى که موجب رسوائى و خوارى او در قيامت شود که روز بعث مردم و ظهور سرائر آنها است و در آنروز هيچ مال و اولادى فائده ندارد چون آنجا کسى داراى مالى نيست و هر کسى بقدرى گرفتار است که بديگرى نميرسد فقط دل پاک و سالم از ارجاس و امراض بدرد ميخورد در مجمع از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که قلب سليم دلى است که سالم از محبّت دنيا باشد و در کافى از آنحضرت نقل نموده که پرسيدند از معناى اين آيه فرمود قلب سليم آن دلى است که ملاقات کند خدا را با آنکه در آن احدى جاى نداشته باشد جز خدا و هر دلى که در آن شرک يا شکّى باشد از درجه اعتبار ساقط است مردم مأمور بزهد در دنيا شدند براى آنکه فارغ باشد دلهاشان براى آخرت و ظاهرا هر معصيتى رجس و هر خلق فاسدى مرض است و منشأ تمام امراض و معاصى خواهش دل و منشأ آن محبّت دنيا است که پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم فرموده رأس هر خطا است و سلامت دل بپاکى از همه آنها است و در آنروز بهشت باهل تقوى و پرهيزکارى نزديک شود بطوريکه بوى آنرا بشنوند و مناظر آنرا در محشر مشاهده نمايند و مسرور شوند بمنازل خودشان و ظاهر و بارز و مکشوف گردد جهنّم براى اهل غوايت و ضلالت از راه حق تا در موقف آنرا به بينند و بحسرت و ندامت گرفتار گردند پيش از ورود در آن و نزديک شدن بهشت و دور ماندن جهنّم شايد بملاحظه سبقت رحمت بر غضب باشد و از طرف خداوند باهل شرک و ضلالت گفته ميشود کجايند معبودهاى شما که گمان ميکرديد آنها شفعاء جلد 4 صفحه 114 شمايند و پرستش مينموديد آنها را بجاى خدا آيا در چنين روزى يارى ميکنند با شما و ميتوانند دفع نمايند از شما عذاب خدا را يا از خودشان چون آنها هم زنده و معذّب خواهند شد يا ميتوانند دادستانى کنند از خدا براى شما هرگز چنين قدرتى ندارند و پس از اين سؤال که براى توبيخ و ملامت آنها است خداوند تمام معبودهاى بت پرستان را که اميدوار بشفاعت آنها بودند براى آنکه آتش افروز جهنم باشند و پرستش کنندگان آنها به‌بينند بى‌مقدارى و پستى آنها را با خودشان دسته جمع برو بجهنم مى‌اندازد تا معلّق زنان بقعر آن برسند چون کبکبه مکرّر بر و افکندن است که بمعلق زدن تحقق پيدا ميکند و بعضى گفته‌اند مراد وارونه و بسر افکنده شدن است و تمام لشگريان شيطان را هم بآنها ضميمه ميفرمايد در کافى از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که جنود ابليس ذريه او از شياطين ميباشند و چون همه در جهنم جمع شدند شروع بمخاصمه و منازعه با يکديگر ميکنند و در آنحال عبادت و اطاعت کنندگان با معبودها و مطاعهاى خودشان ميگويند قسم بخدا همانا امر از اين قرار است که ما در گمراهى آشکارى بوديم چون کلمه آن در ان کنّا مخفّفه از مثقّله است و اسم آن ضمير شأن محذوف است وقتى که برابر ميکرديم شما را در دنيا با پروردگار جهانيان در عبادت و اطاعت و عدول مينموديم از او بشما ولى ما بخودى خود گمراه نشديم ما را پيشينيان و رؤساء گناهکارمان که عبادت و اطاعت شما را مينمودند بضلالت و گمراهى انداختند چون ما تقليد و پيروى از آنها نموديم و مأمور بامر آنها بوديم و فعلا بيچاره شديم نه شفيعى داريم از اجانب و نه دوستى داريم از اقارب يا نه شفيعى داريم از شفعاء و مقرّبان درگاه خدا که از ما شفاعت کند و نه دوستى که اهتمام در خلاصى ما از عذاب داشته باشد و از ما حمايت کند در محاسن از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که شافعين ائمه و صديق از اهل ايمان است و قمى ره از آنحضرت نقل نموده که قسم بخدا هر آينه شفاعت ميکنيم ما در باره گناهکاران از شيعيانمان تا دشمنان ما ميگويند وقتى ديدند آنرا فما لنا من شافعين و لا صديق حميم و در مجمع از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم روايت نموده که يکنفر از اهل بهشت ميگويد فلان دوست من چه کرد و دوستش در جهنم است خدا ميفرمايد دوستش را ببريد ببهشت‌ جلد 4 صفحه 115 پس بقيه کسانيکه در جهنمند ميگويند فما لنا من شافعين و لا صديق حميم و از بعضى روايات استفاده ميشود که تمام اهل ايمان حق شفاعت دارند و قبول ميشود از آنها در باره همسايه و غيره مگر دشمن اهل بيت اطهار و پست‌ترين اهل ايمان از سى نفر شفاعت ميکند آنوقت اهل جهنم ميگويند فما لنا من شافعين و لا صديق حميم و از اينجا معلوم ميشود نکته تعبير بلفظ جمع در شافعين و بمفرد در صديق حميم چون شفعاء زيادند ولى دوست صميمى که چنانچه در حديث نبوى ذکر شد بصرف احوالپرسى سبب نجات کسى شود کم است لذا از آنها تعبير بجمع و از اين بمفرد شده و در خاتمه امر آرزو کردند که دو مرتبه بدنيا برگردند و از اهل ايمان باشند و قمى ره نقل فرموده که مراد آنستکه از هدايت شدگان باشند چون ايمان باقرار براى آنها لازم شده و در هر حال آرزوى محالى نمودند که بآن نخواهند رسيد و در ذکر اين قصه و ساير قصص قرآنيه دلالت و نصيحت و هدايت و عبرت است براى اهل موعظه و پند و اهتداء و اعتبار ولى بيشتر مردم از قديم اهل اين معانى نبوده و نيستند و ايمان نميآوردند و نميآورند پس نبايد پيغمبر خاتم از اعراض قومش ملول و متأثر باشد و خداوند قادر بر انتقام از آنها هست در دنيا و آخرت ولى مهربان است بآنها مهلت ميدهد شايد متنبّه شوند و اسلام بياورند يا از نسل آنها اهل ايمان و عمل صالح بوجود آيد.