اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهدِين‌ِ (78) وَ الَّذِي هُوَ يُطعِمُنِي وَ يَسقِين‌ِ (79) وَ إِذا مَرِضت‌ُ فَهُوَ يَشفِين‌ِ (80) وَ الَّذِي يُمِيتُنِي ثُم‌َّ يُحيِين‌ِ (81) وَ الَّذِي أَطمَع‌ُ أَن يَغفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوم‌َ الدِّين‌ِ (82)
پس ابراهيم بيان فرمود تفضلاتي که رب العالمين در حق او فرموده که رب- العالمين کيست آن پروردگاريست که مرا خلق فرمود و پس از خلقت مرا هدايت
جلد 14 - صفحه 43
مينمايد و موقعي که مريض شدم پس او شفا عنايت مينمايد و آن پروردگاريست که مرا ميميراند پس از آن در قيامت زنده ميفرمايد و آن پروردگاريست که اميدوارم اينکه ببخشد و بيامرزد خطاي مرا روز جزاء.
اينکه آيات شريفه در مقام بيان توحيد افعاليست که مکرر تذکر داده‌ايم که توحيد، پنج قسم است ذاتي، صفاتي، افعالي، عبادتي، نظري، توحيد ذاتي مثل و مانند و ضدي و ندي از براي او نيست، و صفاتي اينکه صفات عين ذات است، و افعالي اينکه ده فعل است که مختص به ذات او است: خلق، رزق، اماته، احياء، صحت، مرض، غنا و فقر، عزت و ذلت، و عبادتي اينکه عبادت مختص باو است، و نظري اينکه اميدوار باو و توکل باو و تسليم او و خوف از مخالفت او و اميد برحمت او و خوف از سخط و غضب او و نظر باو بايد باشد لذا ميفرمايد در مقابل مشرکين اينکه رب العالمين:
(الَّذِي خَلَقَنِي) از کتم عدم بعرصه وجود آورد و تطوراتي و مراحلي از نطفه تا حد رشد و کمال رسانيد.
(فَهُوَ يَهدِين‌ِ) دو نحوه هدايت داريم: هدايت تکويني و هدايت تشريعي اما تکويني اعطاء عقل و شعور و ادراک است که مميز بين حسن و قبح و خير و شر و نفع و ضرر و صلاح و فساد و سعادت و شقاوت و حق و باطل باشد که خداوند بانسان عنايت فرموده و اينکه هدايت عامه است و براي تمثيل مثال زنيم به اينکه قلب بمنزله بيت است در خانه بدن و عقل بمنزله آينه است که اطراف بيت نصب شده که اينکه امور در او نمايان است خير و شر و حسن و قبح الي آخر لکن شرائطي دارد:
«1» اينکه اينکه بيت قلب ظلما نيست و تاريک محتاج بچراغ و نور است و چراغ قلب علم است شخص جاهل ابدا درک نميکند اينکه امور را.
«2» محتاج بچشم است آدم کور و نابينا و لو هزار چراغ هم باشد در بيت درک نميکند چشم ايمان است کافر و ملحد و ضال و منافق و مبدع کور هستند و لو علم داشته باشند صُم‌ٌّ بُکم‌ٌ عُمي‌ٌ فَهُم لا يَرجِعُون‌َ (بقره آيه 17) صُم‌ٌّ بُکم‌ٌ عُمي‌ٌ، فَهُم لا يَعقِلُون‌َ (بقره آيه 166)
جلد 14 - صفحه 44
«3» بايد روي چشم را نبسته باشند و حاجب نداشته باشد حاجب چشم قلب شهوت و هوي و هوس و حب جاه و مال و دنيا است که رأس کل خطيئة است.
«4» آينه هم بايد حاجب نداشته باشد حاجب آينه سياهي قلب است بکثرت معاصي و شيطان و شيطان صفتان، دعاة باطله و ارباب ضلال.
«5» چشم بايد عليل و مريض نباشد مرض قلب ضعف ايمان و اخلاق رذيله است فِي قُلُوبِهِم مَرَض‌ٌ فَزادَهُم‌ُ اللّه‌ُ مَرَضاً (بقره آيه 9).
و اما تشريعي ارسال رسل و انزال کتب و جعل احکام است و بعلاوه نسبت ببعض افراد، توفيق و تهيه اسباب و عنايات خاصه و خداوند در حق انبياء و اولياء جميع انواع هدايت را عنايت فرموده لذا ميفرمايد فَهُوَ يَهدِين‌ِ.
وَ الَّذِي هُوَ يُطعِمُنِي وَ يَسقِين‌ِ روزي بدست او است إِن‌َّ اللّه‌َ هُوَ الرَّزّاق‌ُ ذُو القُوَّةِ المَتِين‌ُ (الذاريات آيه 58) وَ فِي السَّماءِ رِزقُکُم وَ ما تُوعَدُون‌َ (الذاريات آيه 22) و در اخبار داريم که روزي هر کس معين شده و لا تموت نفس حتي تستکمل رزقه و حضرت رسالت بعمار خبر دادند که آخر روزي تو يک ظرف شير است تا در جنگ صفين قبل از شهادتش مطالبه شير نمود چون بدست او دادند متذکر فرمايش حضرت شد. و از امير المؤمنين است فرمود:
«طلب العلم اوجب عليکم من طلب المال»
زيرا روزي معين شده
«و قد قسمه عادل بينکم و سيفي لکم»
و اما علم در قلوب علماء است و راه تحصيلش سؤال است.
(وَ إِذا مَرِضت‌ُ فَهُوَ يَشفِين‌ِ) شفا بدست او است و منافات ندارد با رفتن نزد طبيب و استعمال دواجات زيرا
«ابي اللّه ان يجري الاشياء الا باسبابها»
و امراض سه قسم است:
امراض جسمي که مورث زوال حيات حيوانيست و امراض نفساني که عبارت از اخلاق رذيله و صفات خبيثه است و معالجه آن بسيار مشکل است هم معالجه علمي دارد هم عملي اما علمي، برخورد و دانستن مفاسد و مضار آنها و فوائد و منافع ضد آنها است و اما عملي آثار ضد آنها را بايد بار کرد تا ملکه شود و امراض روحي کفر و شرک و ضلالت بلکه معاصي که موجب سلب ايمان
جلد 14 - صفحه 45
ميشود يا ضعف ايمان.
(وَ الَّذِي يُمِيتُنِي ثُم‌َّ يُحيِين‌ِ) تقديم اماته بر احياء براي اينست که حيات اولي را در جمله خلقتي بيان فرموده و اينکه احياء احياء روز بعث است که خلق اولين و آخرين جن و انس و بسياري از مخلوقات مبعوث ميشوند در قيامت ثُم‌َّ إِنَّکُم بَعدَ ذلِک‌َ لَمَيِّتُون‌َ ثُم‌َّ إِنَّکُم يَوم‌َ القِيامَةِ تُبعَثُون‌َ (مؤمنون آيه 15 و 16) و اماته و احياء بدست او است و اقسام اماته بسيار است موت حتمي که قابل تخلف نيست فَإِذا جاءَ أَجَلُهُم لا يَستَأخِرُون‌َ ساعَةً وَ لا يَستَقدِمُون‌َ (اعراف آيه 34) و همچنين احياء يوم البعث که ميفرمايد قُل لَکُم مِيعادُ يَوم‌ٍ لا تَستَأخِرُون‌َ عَنه‌ُ ساعَةً وَ لا تَستَقدِمُون‌َ سبأ آيه 30 و موت معلقي که منوط بشرط است اگر محقق شد تحقق پيدا ميکند و الا فلا و بسا بدعاء و توسلات و باعمال صالحه تأخير ميافتد و بسا بمعاصي و اعمال سيئه و اخلاق فاسده تقديم پيدا ميکند و موت روحي که قساوت قلب و سياهي دل مورث ميشود که ديگر قابل هدايت نيست.
(وَ الَّذِي أَطمَع‌ُ أَن يَغفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوم‌َ الدِّين‌ِ) سؤال: انبياء و ائمه معصوم هستند خطا ندارند. جواب: اينها در پيشگاه احديت خود را کوچک و حقير و مقصر ميدانند که کوتاهي در عبادت نشده باشد يا ترک اولي از آنها سر نزده باشد يا در معارف کوتاهي نکرده باشند.
چنانچه پيغمبر (ص) عرض کرد:
«ما عرفناک حق معرفتک و ما عبدناک حق عبادتک.»
امير المؤمنين عرض ميکند:
«لا احصي ثناء عليک انت کما اثنيت علي نفسک»
و باين بيان حل بسياري از آيات در حق انبياء و بسياري از اخبار در حق معصومين ميشود.