1- معبودهاى خيالى و دروغين، دشمنان انديشه، سعادت وتکامل بشريّت هستند. عَدُوٌّ لِي ...
2- ابتدا بايد به جهان و جهان‌آفرين توجّه کرد و سپس توجّه به خويشتن. «رَبَّ الْعالَمِينَ- خَلَقَنِي»
3- در شيوه‌ى تبليغ، گاهى لازم است خود را به جاى ديگران قرار دهيم. «عَدُوٌّ لِي» و نفرمود: «عَدُوٍّ لَکُمْ»
4- آفرينش انسان از بزرگ‌ترين الطاف الهى است. «الَّذِي خَلَقَنِي»
5- کسى حقّ هدايت دارد که آفريده باشد. «خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ» زيرا تدبير و هدايت از آفرينش جدا نيست.
6- آفريدن و هدايت کردن، نشانه‌ى آن است که او ما را دوست دارد، نه بت‌ها.
«عَدُوٌّ لِي إِلَّا رَبَّ الْعالَمِينَ الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ»
7- هدايت، از شئون ربوبيّت است. «رَبَّ الْعالَمِينَ- فَهُوَ يَهْدِينِ»
8- نعمت هدايت (بعد از خلقت)، بزرگ‌ترين نعمت‌هاست. «خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ»
9- آفريدن يک بار است، ولى هدايت در هر لحظه و هميشه است. ( «خَلَقَنِي» به‌صورت ماضى و «يَهْدِينِ» به صورت مضارع و استمرار آمده است)
10- سير شدن و سيراب شدن انسان، کار خداست. آب و نان وسيله است.
«يُطْعِمُنِي
«1». مريم، 82.
«2». تفسير کبيرفخررازى.
«3». ص، 46.
جلد 6 - صفحه 329
وَ يَسْقِينِ»
11- توجّه به نعمت‌هاى معنوى، بر توجّه به نعمت‌هاى مادّى مقدّم است. ابتدا فرمود: فَهُوَ يَهْدِينِ ...، آنگاه فرمود: يُطْعِمُنِي وَ يَسْقِينِ ...
12- در پيدايش بيمارى، خود ما مقصّريم. «مَرِضْتُ» و نفرمود: «أمرضنى»
13- شفا از خداست. دارو وسيله است وتأثير آن نيز به اراده اوست. «فَهُوَ يَشْفِينِ»
14- شفاى روح و شفاى جسم در کنار هم لازم است. «فَهُوَ يَهْدِينِ- فَهُوَ يَشْفِينِ»
15- در سخن و خطابه، آهنگين بودن کلمات يک ارزش است. «يَهْدِينِ- يَسْقِينِ- يَشْفِينِ- يُحْيِينِ»
16- در جهان بينى الهى، مرگ پايان کار نيست، يکى از مراحل زندگى است.
«يُمِيتُنِي ثُمَّ يُحْيِينِ»
17- همه کاره‌ى هستى خداست. (توحيد افعالى) «يَهْدِينِ- يَسْقِينِ- يَشْفِينِ- يُحْيِينِ»
18- مرگ نيز نعمت است. وَ الَّذِي يُمِيتُنِي ... مرگ در رديف نعمت‌ها آمده است.
19- هر کجا زمينه شرک وجود دارد، شرک‌زدايى لازم است. (در نعمت هدايت، اطعام و شفا، سه بار کلمه‌ى «هو» به کار رفته است، ولى در خلقت و مرگ و حيات، اين کلمه به کار نرفته، شايد به اين خاطر که خلقت و مرگ را همه به خدا نسبت مى‌دهند و جاى شرک نيست، ولى ارشاد و اطعام و شفا به مردم، دارو، پزشک و غذا نسبت داده مى‌شود. لذا قرآن براى زنده‌نگاه داشتن روحيّه توحيد، کلمه‌ى «هو» را بکار برد، يعنى همه‌ى کارها بدست اوست).
20- يکى از فلسفه‌هاى عبادت، تشکّر از خداوند است. (ابراهيم به عمو و قوم خود فرمود: «ما تَعْبُدُونَ» چه چيزى را مى‌پرستيد؟ گفتند: بت. حضرت ابراهيم در اين آيات، فلسفه‌ى عبادت خدا را بيان مى‌کند). «خَلَقَنِي- يَهْدِينِ- يُطْعِمُنِي- يَسْقِينِ- يَشْفِينِ- يُمِيتُنِي ثُمَّ يُحْيِينِ»
21- هيچ کس از الطاف الهى بى نياز نيست. أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ ... در جايى که حضرت ابراهيم خليل‌اللّه خود را نيازمند مغفرت الهى بداند، تکليف ما روشن است.
22- عفو الهى، فضل اوست نه استحقاق ما. «أَطْمَعُ» آرى، به اعمال خود تکيه
جلد 6 - صفحه 330
نکنيم، زيرا ابراهيم نيز به عفو الهى چشم دوخته، نه پاداش کار خود.
23- اميد و رجا، يک ارزش است. «أَطْمَعُ»
24- ربوبيّت خداوند سبب دلبستگى به عفو و مغفرت اوست. رَبَّ الْعالَمِينَ ... أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي
25- طلب مغفرت، شيوه‌ى انبياست. «يَغْفِرَ لِي»
26- اگر لطف خاصّ او نباشد، انسان در هر مرحله‌اى باشد جايزالخطا است.
«خَطِيئَتِي»
27- جلوه‌ى مبدء و معاد در کلام انبيا آشکار است. خَلَقَنِي ... يَوْمَ الدِّينِ
28- نيازهاى مادّى و معنوى انسان از آغاز تا پايان زندگى، به دست خداوند است. خَلَقَنِي ... يَوْمَ الدِّينِ