تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
إِنَّ الَّذِينَ کَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ ثُمَّ ازْدادُوا کُفْراً لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ وَ أُولئِکَ هُمُ الضَّالُّونَ (90)
شأن نزول: چون حارث آيه قبل را تلاوت نمود، گفت: رسول خدا دروغ نمى‌گويد و خداوند هم از همه راستگوتر باشد، پس چرا توبه نکنم و نااميد باشم؟ در حال توبه، رجوع به مدينه نهاد و آيات را بر آن يازده نفر خواند. آنها از توبه ابا نموده، گفتند: حالا ما در مکّه اقامت و انتظار مغلوبيت پيغمبر را داريم، چنانچه مطلوب ما حاصل نشد به دين اسلام برمى‌گرديم و توبه ما پذيرفته باشد.
آيه شريفه نازل شد:
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 173
إِنَّ الَّذِينَ کَفَرُوا: بدرستى که آن کسانى که کافر شدند به خدا و رسول، بَعْدَ إِيمانِهِمْ: بعد از ايمان آوردن و اقرار کردن به دين اسلام، ثُمَّ ازْدادُوا کُفْراً: پس زياد نمودند کفر را به گفتار: ما انتظار مغلوبيت پيغمبر را داريم. يا مراد يهودند که به حضرت عيسى و انجيل کافر شدند بعد از ايمان به حضرت موسى عليه السّلام، و زياد کردند کفر را به انکار حضرت محمد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و قرآن. يا مراد جميع اهل کتابند که کافر شدند به حضرت خاتم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بعد از آنکه ايمان آورده بودند به آن حضرت، و بعد زياده کردند کفر به اصرار و عناد و منع مردمان و نقض عهد و ميثاق؛ اين جماعت متصفه، لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ: هرگز قبول نشود توبه ايشان، وَ أُولئِکَ هُمُ الضَّالُّونَ: و آن گروه مستقيمه در کفر، ايشانند گمراهان از طريق هدايت و ثابت در ضلالت، يا هلاک شدگان و عدم قبول توبه ايشان به جهت آنست که توبه آنها زبانى است نه قلبى، از روى نفاق يا در موقع الجاء و اضطرار. و قبول توبه در حال اختيار باشد نه اضطرار، يا آنکه به همين حال مرده باشند.
تبصره: آيه شريفه شامل است کسانى را که کافر شوند به ديانت حقه و زياد کنند کفر خود را به سبب گمراه نمودن و باز داشتن مردمان را از پيروى حق، يعنى ديگران را هم کافر کنند؛ چنين اشخاص، توبه آنها قبول نشود، مگر آنکه کسانى را که گمراه نموده‌اند از دين حق و اسلام، آنها را ثانيا برگردانند به راه حق؛ و اين امر به غايت مشکل است، زيرا بسا شود بعضى به حال کفر مرده باشند، و اين گمراه کنندگان مسئول آنها هستند؛ چنانچه علامه مجلسى رضوان اللّه عليه روايت نموده از حضرت صادق عليه السّلام که:
شخصى در زمان اول طلب دنيا نمود از حلال، قدرت نيافت بر آن؛ و از حرام طلب کرد، قادر نشد. شيطان آمد نزد او، گفت: تو از حلال و حرام خواستى، نتوانستى؛ مى‌خواهى تو را دلالت کنم بر چيزى که بسيار شود دنياى تو و زياد گردند تابعان تو؟ گفت: بلى. شيطان گفت: بدعتى در دين بگذار و مردم را دعوت کن به آن. آن شخص اين کار را کرد. مردم پيروى او نمودند و
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 174
مالش بسيار شد. بعد فکر کرد و با خود گفت: بدعتى در دين گذاردى و مردم را گمراه نمودى، توبه تو ممکن نيست مگر آنکه برگردانى آنها را که پيروى دعوت تو نمودند. پس اصحاب خود را گفت: آنچه من دعوت کردم شما را به آن، باطل بوده و من بدعت گذاردم. اصحاب تکذيب او را نموده، گفتند: حق همين بوده و تو به شک افتادى در دين خود. وقتى چنين ديد، زنجيرى به ميخى و به گردن خود بسته، گفت: باز نکنم آن را تا آنکه خدا قبول فرمايد توبه مرا.
پس خداى تعالى وحى فرمود به پيغمبرى از پيغمبران: بگو به فلان به عزّت خودم قسم اگر بخوانى مرا به حدى که قطع گردد رگهاى تو، اجابت نکنم تا اينکه برگردانى کسانى را که مردند بر باطل و بدعت تو. «1»