تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ وَ ما تُنْفِقُوا مِنْ شَيْ‌ءٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ (92)
لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ: هرگز نمى‌رسيد به حقيقت نيکوئى که آن کمال خير است، يا نمى‌رسيد به نيکوئى تام و تمام که آن رضاى الهى و بهشت باشد، حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ: تا اينکه انفاق کنيد آنچه را که دوست مى‌داريد.
تنبيه: حق تعالى اخبار فرمايد بندگان خود را به اينکه کمال نيکوئى را فايز نشويد، مگر به آنچه محبوب است نزد شما مطلقا از مال و جاه و بدن و جان و اولاد؛ و لذا مقربان درگاه الهى در سير مراتب کمالى و رسيدن به قرب سبحانى، در مقام فداکارى از هيچ چيز مضايقه نداشتند، و احاديث در آگاهى اين مطلب بسيار است:
1- کافى به اسناد خود از حضرت صادق عليه السّلام روايت مى‌کند که:
تصدق مى‌دادند به شکر. به حضرت عرض کردند: آيا شکر صدقه دهيد؟
فرمود: نيست چيزى نزد من محبوبتر از شکر، پس دوست دارم صدقه دهم به محبوبترين اشياء نزد خود. «2» 2- صافى- حضرت امير المؤمنين عليه السّلام خريد جامه‌اى را، پس به شگفت آورد او را، آن را صدقه داد، و فرمود: شنيدم حضرت رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود: من آثر على نفسه اثره اللّه يوم القيمة بالجنّة و من احبّ شيئا فجعله للّه قال اللّه يوم القيمة قد کان العباد يکافئون فيما بينهم بالمعروف و انا اکافيک
«1» شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحديد، جلد 12، صفحه 192.
«2» فروع کافى، جلد چهارم کتاب الزکوة، باب النوادر، صفحه 61، حديث سوّم.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 177
اليوم بالجنّة. «1» هر که مقدم دارد غير را بر نفس خود، مقدم دارد او را خداى تعالى به بهشت؛ و هر که دوست دارد چيزى، پس قرار دهد او را براى خدا، فرمايد خداى تعالى روز قيامت: به تحقيق بندگان جزا مى‌دادند در دنيا يکديگر را به نيکوئى من جزا دهم تو را امروز به بهشت.
3- ابو ايوب انصارى روايت کند بعد از نزول اين آيه ابو طلحه انصارى خدمت حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم عرض کرد: پاکيزه‌تر و محبوبتر اموال من «بيرحاء» است، «2» هر جا خدا حکم فرمايد صرف نما. و آن باغى بود در غايت مرغوبى و نهايت خوبى، که گاهى حضرت به آن تشريف بردى و از آب و ميوه آن ميل نمودى. پس در جواب ابى طلحه فرمود: بخ بخ، اين مالى است با منفعت بسيار. سپس حضرت آن را در ميان اقرباى او قسمت نمود. «3» اين دليل است بر آنکه انفاق محبوبتر مال، بر خويشان افضل است.
تتمه: اولى آنست که مراد از آيه، نيکوئى اکمل و اشرف وجوه باشد.
عبد اللّه بن عمر روايت نموده که از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم پرسيدم از اين آيه، فرمود: هو ان ينفق العبد المال و هو شحيح يأمل الدّنيا و يخاف الفقر. «4» مراد آنکه بنده انفاق کند در حالى که بخيل باشد، اميد زندگانى داشته باشد و از فقر بترسد.
وَ ما تُنْفِقُوا مِنْ شَيْ‌ءٍ: و آنچه انفاق کنيد از هر چيز، خواه طيّب باشد يا خبيث، اندک باشد يا بسيار، نهانى باشد يا آشکار، فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ: پس بدرستى که خداى تعالى به آن داناست و بر حسب نيات شما جزا خواهد داد.
تبصره: فرق بين برّ و انفاق:
«برّ» در اصل، شامل است تمام اعمال خير را از طاعت خدا و تقرب به
«1» تفسير صافى، جلد اوّل، صفحه 355.
«2» نام محلّى در مدينه.
«3» تفسير الدّر المنثور، جلد 2، صفحه 50.
«4» تفسير مجمع البيان، جلد اول، صفحه 474.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 178
سوى او و احسان به مردم، و هر چه سنت فرموده شرع مطهر، از فعل و ترک و منصرف شود اطلاق او غالبا در اخبار به آنچه متعلق به مال است.
«انفاق» در اصل، به معنى خرج است. و در اصطلاح، اطلاق شود به انفاقات واجبه و مستحبه.
از أبو ذر غفارى منقول است که فرمود: در مال تو، سه جزء شريک است:
1- قضا و قدر الهى از تو اذن نطلبد که مال بهتر يا بدتر را ببرد، بلکه آنچه خواهد کند. 2- وارث که منتظر است تو چشم بر هم نهى تا او مال را ببرد. 3- نفس خود، مى‌توانى جهد کنى که بر اين هر دو سبقت گيرى و پيش از آنکه قدر و قضاى الهى جارى گردد يا به ورثه انتقال يابد، محبوبتر آن را در مصرف خود رسانى «1».
روزى مهمانى در خانه أبو ذر آمد، او را گفت: من کارى دارم، برو در فلان مکان که شتران من چرا کنند، شتر نيکوئى از آنها بياور. او رفت و شتر لاغرى آورد. پرسيد: چرا اين را آوردى، مگر بهتر از اين نبود؟ گفت: بود، لکن من نياوردم و گذاشتم براى روز احتياج تو. أبو ذر گفت: شدت احتياج من آن روزى خواهد بود که مرا در قبر نهند. نشنيده‌اى که حق تعالى فرمايد: لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ؛ پس فرستاد شترى بهتر آورد و آن را صرف مهمان نمود براى رضاى الهى. «2»