تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
فِيهِ آياتٌ بَيِّناتٌ مَقامُ إِبْراهِيمَ وَ مَنْ دَخَلَهُ کانَ آمِناً وَ لِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً وَ مَنْ کَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ (97)
«1» من لا يحضره الفقيه، جلد 2، کتاب الحج، باب 64، صفحه 156، حديث اوّل.
«2» جامع احاديث الشيعه، جلد 10، باب 2، صفحه 9، حديث 15.
«3» بحار الانوار، جلد 99، کتاب الحجّ و العمره، باب 5، صفحه 59، حديث 21.
«4» همان مدرک، صفحه 65، حديث 44.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 183
فِيهِ آياتٌ بَيِّناتٌ: در آن خانه، نشانه‌ها و علامات روشن است از جمله:
1- انحراف طيور از محاذات آن در مرور و اعصار. 2- اختلاط درندگان يا صيدها در حرم. 3- استيصال هر جبّارى که قصد خرابى آن کند. 4- استيناس طيور در آن با مردمان. 5- فضله نينداختن طيور در آن. 6- محو جمرات در رمى جمرات، چه اگر چنين نبودى، به جهت بسيارى راميان در آنجا تا بحال کوهى شدى. 7- استشفاى مريض نزد آن. 8- گنجايش مسجد الحرام به مردمان هر قدر زياد باشند. نزد بعضى مراد به آيات، مشاعر و معالم آنجا است، مثل حجر الاسود و رکن و حطيم و زمزم و غير آن.
مَقامُ إِبْراهِيمَ: از جمله آيات مذکوره، مقام ابراهيم عليه السّلام است، و آن سنگى باشد که اثر قدم حضرت خليل الرحمن بر آن است، و آن چهار آيه مى‌باشد. 1- تأثر آن سنگ از قدم آن حضرت. 2- فرو رفتن قدم يا کعبين آن حضرت. 3- بقاى آن اثر، مدت متمادى. 4- محفوظ بودن آن سنگ از زوال، با وجود کثرت دشمن در چندين هزار سال. در وقت بناى کعبه معظمه، چون مرتفع شد، سنگى به زير پا گذاشت تا بر بالاى آن تمکن يافته، بقيه را تمام نمايد، هر دو قدم حضرت در آن فرو رفته آثارش باقى ماند.
تتمه: ابو حمزه ثمالى روايت نموده از حضرت على بن الحسين عليهما السلام که فرمود: کدام بقعه افضل است؟ عرض کردم: خدا و رسول اعلم است.
فرمود: افضل البقاع ما بين الرّکن و المقام، و لو انّ رجلا عمّر ما عمّر نوح فى قومه الف سنة الّا خمسين عاما يصوم النّهار و يقوم اللّيل فى ذلک المکان ثمّ لقى اللّه عزّ و جلّ بغير ولايتنا لم ينفعه ذلک شيئا. «1» بهترين بقاع ميان رکن و مقام است. اگر مردى عمر نمايد مقدار عمر نوح در ميان قوم که آن مدت نهصد و پنجاه سال بود، در اين مدت روزها روزه و شبها قيام نمايد به نماز در اين مکان، پس بميرد بدون
«1» من لا يحضره الفقيه، جلد 2، کتاب الحج، صفحه 159، حديث 17.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 184
ولايت ما، هيچ نفع نرساند به او اين عبادت.
و ديگر از آيات اين خانه معظمه آنکه: وَ مَنْ دَخَلَهُ کانَ آمِناً: و هر که داخل شود، آن را ايمن باشد. تفسير اين آيه را نزد مفسران اقوالى است:
1- در کتاب کافى- عبد اللّه بن سنان روايت نموده که از حضرت صادق عليه السّلام سؤال نمودم از اين آيه، آيا خانه است يا حرم؟ حضرت فرمود: من دخل الحرم من النّاس مستجيرا به فهو امن من سخط اللّه و من دخله من الوحوش و الطّير کان امنا من ان يهاج او يؤذى حتّى يخرج من الحرم. «1» کسى که داخل حرم شود از مردم در حالى که پناه برنده باشد به آن، پس او مأمون است از غضب الهى؛ و هر وحش و طير داخل شود، مأمون باشد از اينکه به هيجان آورند او را يا اذيت شود تا خارج شود از حرم.
2- مراد آيه، امر است، يعنى اگر کسى واجب الحد باشد شرعا و پناه به حرم آرد، دست از او برداريد مادامى که آنجا باشد.
3- هر که داخل حرم شود به جهت اداى حج و عمره، ايمن شود از عقوبات جرايمى که قبل از حج مرتکب شده، زيرا آمرزيده شود جميع معاصى؛ و احاديث بسيار وارد شده از جمله:
1- حضرت باقر عليه السّلام فرمود: من دخله عارفا بجميع ما اوجبه اللّه عليه کان امنا فى الاخرة من العقاب. «2» هر که داخل حرم شود در حالتى که عارف باشد به تمام آنچه واجب فرموده خدا بر او، مأمون باشد در آخرت از عقاب.
2- قال رسول اللّه: وفد اللّه ثلثة الحاجّ و المعتمر و الغازى دعاهم اللّه فاجابوه و سألوه فاعطاهم. «3» فرمود رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: زوار خداى تعالى سه دسته‌اند: حجاج و عمره کنندگان و جهاد کنندگان؛ بخوانند خدا را، پس
«1» فروع کافى، جلد 4، کتاب الحجّ، صفحه 226، حديث اوّل.
«2» تفسير صافى، جلد اول، صفحه 360.
«3» جامع احاديث الشيعه، جلد 10، صفحه 154، حديث 440
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 185
اجابت فرمايد؛ و سؤال نمايند، پس عطا نمايد.
3- قال ابو عبد اللّه عليه السّلام: الحاجّ يصدرون على ثلثة اصناف: صنف يعتق من النّار و صنف يخرج من ذنوبه کهيئة يوم ولدته امّه و صنف يحفظ فى اهله و ماله، و هو ادنى ما يرجع به الحاجّ. «1» فر امام صادق عليه السّلام فرمود حجاج بيرون روند بر سه صنف: صنفى آزاد مى‌شوند از آتش، و صنفى خارج مى‌شوند از گناه به هيئت روزى که از مادر متولد شوند، و صنفى حفظ مى‌شود مال و اهلش، و اين کمتر چيزى است که حاج به او فائز شود.
4- شخصى در مسجد الحرام از حضرت صادق عليه السّلام سؤال نمود: کيست عظيم‌ترين مردم از حيث وزر فرمود: کسى که وقوف کند وقوف عرفه و مزدلفه را، و سعى کند بين اين دو کوه (صفا و مروه)، پس طواف نمايد اين خانه را و نماز گزارد پشت مقام ابراهيم. بعد بگويد و گمان کند در نفس خود اينکه خدا او را نيامرزيده، پس او عظيم‌ترين مردم است از جهت وزر و گناه.
بعد از آن در بيان وجوب حجّة الاسلام مى‌فرمايد: وَ لِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ: و مر خداى راست حکم و فرمان واجب بر مردمان، حج بجا آوردن خانه و اداى مناسک، مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا: هر که توانائى دارد به سوى آن خانه، جهت راه، يعنى قدرت به راه رفتن داشته باشد. حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم تفسير استطاعت فرمود به زاد و راحله. و از ائمه هدى عليهم السّلام مروى است که استطاعت زاد و راحله و نفقه واجب النفقه و رجوع به کفايت، يا به مال يا به صنعت يا به حرفه و صحت در نفس و امنيت راه (احکام استطاعت و فروعات رجوع به رسائل عمليه است).
تبصره: يکى از ضروريات دين مقدس اسلام، حج بيت اللّه است، و احاديث تشديد عظيم فرموده در تارک آن، از جمله:
1- در کتاب کافى و تهذيب و من لا يحضره و غيره از حضرت صادق
«1» فروع کافى، جلد 4، کتاب الحجّ، صفحه 262، حديث 40.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 186
عليه السّلام که فرمود: انّ من استطاع و لم يحجّ حتّى مات فليمت يهوديّا او نصرانيّا. «1» به تحقيق کسى که استطاعت پيدا کند و حج ننمايد تا اينکه بميرد، پس هر آينه بميرد به حالت يهوديت يا نصرانيت.
2- در وصاياى حضرت نبوى به حضرت علوى عليهما السّلام فرمايد: يا علىّ من سوّف الحجّ حتّى يموت بعثه اللّه يوم القيمة يهوديّا او نصرانيّا. «2» يا على هر که تأخير اندازد حج را تا بميرد، مبعوث فرمايد خدا او را روز قيامت يهودى يا نصرانى.
3- محمد بن فضيل از حضرت کاظم عليه السّلام روايت نموده که در آيه «قُلْ هَلْ نُنَبِّئُکُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمالًا (الخ) فرمود: زيانکارترين مردم کسانيند که تأخير و تعويق اندازند حجة الاسلام را. «3» 4- معاوية بن عمار از حضرت صادق عليه السّلام روايت نموده در تفسير آيه «وَ نَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَعْمى» فرمود: مراد به کسى که روز قيامت کور محشور شود، شخصى است که حج بر او واجب باشد و ادا نکند تا بميرد، چه او کور است در دنيا از راه سير، پس در آخرت نيز طريق بهشت را کور است. «4» مروى است که چون آيه شريفه حج نازل شد، حضرت پيغمبر جميع ارباب ملل را جمع و خطبه‌اى انشاء و فرمود: بتحقيق حق تعالى واجب فرموده حج خانه خود را بر تمام شما. مسلمانان قبول نمودند، و ملل ديگر از يهود و نصارى و مجوس و صابئان و مشرکان تصديق نکردند، «5» آيه شريفه نازل شد.
وَ مَنْ کَفَرَ: و هر که کافر شود به فريضه حج و ترک نمايد، فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ: پس بدرستى که خداى تعالى بى‌نياز است از تمام عالميان. در
«1» فروع کافى، جلد 4، صفحه 268، حديث اوّل و پنجم (با اندکى تفاوت)
«2» جامع احاديث الشيعه، جلد 10، صفحه 229، حديث 31.
«3» تفسير نور الثقلين، جلد 3، صفحه 311، حديث 247.
«4» مدرک پيشين، صفحه 406 حديث 173 (به نقل از تفسير على بن ابراهيم)
«5» تفسير صافى، جلد اوّل، صفحه 362.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 187
کتاب تهذيب- شيخ طوسى رضوان الله عليه حديث صحيح از حضرت صادق عليه السّلام روايت نموده در حديثى فرمود: من کفر اى من ترک. «1» يعنى هر که ترک کند حج را.
تبصره: آيه شريفه توبيخ است به تارک حج با استطاعت آن، و مسلمانان اظهر افراد هستند در اين توبيخ؛ زيرا ايشان اولى هستند بر ساير ملل در انجام اين وظيفه و اقدام به تعظيم شعائر دينيه. پس به طريق اولى، مستوجب توبيخ خواهند بود در ترک آن. و کلمه کفر کنايه است از شدت نافرمانى به ترک حج و تهديد عظيمى است بر تارک آن. و وجوب آن در مدت عمر، يک مرتبه و باقى، مستحب مى‌باشد.