اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
فِيه‌ِ آيات‌ٌ بَيِّنات‌ٌ مَقام‌ُ إِبراهِيم‌َ وَ مَن دَخَلَه‌ُ کان‌َ آمِناً وَ لِلّه‌ِ عَلَي النّاس‌ِ حِج‌ُّ البَيت‌ِ مَن‌ِ استَطاع‌َ إِلَيه‌ِ سَبِيلاً وَ مَن کَفَرَ فَإِن‌َّ اللّه‌َ غَنِي‌ٌّ عَن‌ِ العالَمِين‌َ (97)
در آن بيت نشانه‌ها واضح و هويدا است و ايستگاه ابراهيم است و هر کس در آنجا وارد شود ايمن ميگردد و حق‌ّ واجب الهي است بر جميع ناس که حج بيت کنند هر کس استطاعت و تمکن از رفتن آن را پيدا کرد و هر کس کافر شد و امتناع از رفتن نمود محققا خداوند بي‌نياز است از جميع عالمين.
فِيه‌ِ آيات‌ٌ بَيِّنات‌ٌ آيات واضحه در بيت و بکّة و حرم و مکه و مسجد الحرام دو قسم است يکي آثاريست که خداوند در آن قرار داده مثل حجر الاسود که در حديث است
(نزل الحجر الاسود من الجنّة و هو اشدّ بياضا من اللبن فسودته خطايا بني آدم)
، (مجمع البحرين) و تاويلاتي از براي اينکه حديث کرده‌اند مثل اينکه مراد تمثيل بجواهرات
جلد 4 - صفحه 290
بيضاء باشد و اينکه معاصي تأثير در جمادات ميکند چه رسد بقلوب يا اينکه حجر تحمل معاصي کساني که استلام ميکنند ميکند و مکفر خطاياي آنها ميشود يا اينکه دستهاي گنهکاران او را سياه نموده.
و بنظر ميرسد که حديث را بر ظاهرش بگذاريم و تأويلات را کنار گذاريم و حطيم که بين حجر الاسود است و باب کعبه و افضل بقاع است چنانچه از حضرت صادق عليه السّلام مرويست فرمود
(هو ما بين الحجر الاسود و الباب قيل لم سمّي الحطيم قال لأن‌ّ النّاس يحطم بعضهم بعضا و هو الموضع الذي تاب اللّه علي آدم و ان تهيأ لک ان تصلي صلوتک کلّها الفرائض و غيره عند الحطيم فافعل فانه افضل بقعة علي وجه الارض و بعده الصلاة في الحجر افضل). (مجمع البيان)
و حجر اسمعيل که بعد از حطيم افضل بقاع است چنانچه ذکر شد.
و رکن يماني، از آن حضرت مرويست فرمود
(الرکن اليماني بابنا الذي ندخل منه الجنة). (مجمع البيان)
و ماء زمزم، مرويست
(من روي من ماء زمزم احدث له به شفاء و صرف عنه داء). (مجمع البيان)
و مستجار و بين رکن و مقام که از ابي حمزه ثمالي از حضرت سجاد عليه السلام روايت کرده
(قال قال لنا علي بن الحسين عليهما السلام اي‌ّ البقاع افضل فقلنا اللّه تعالي و رسوله و إبن رسوله اعلم فقال لنا افضل البقاع بين الرکن و المقام و لو ان‌ّ رجلا عمر ما عمر نوح الف سنة الّا خمسين عاما يصوم النهار و يقوم الليل في ذلک المکان ثم‌ّ لقي اللّه تعالي بغير ولايتنا لا ينفعه ذلک شيئا) (مجمع البيان)
و غير اينها از آيات.
قسم دوم از آيات باهرات آثاريست که از اينکه خانه ظاهر شد مثل قصّه اصحاب فيل و ابرهة و حضرت عبد المطلب و قصّه يزيد و ساير کساني که قصد سويي بکعبه
جلد 4 - صفحه 291
معظمه نمودند تماما آيات بيّنات است.
و محل ولادت خاتم انبياء و بعثت آن حضرت صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و طلوع اسلام و نزول قرآن و ولادت امير المؤمنين عليه السّلام در جوف کعبه و ولادت صديقه طاهره سلام اللّه عليها و توجه عموم مسلمين و مطابقه کعبه با بيت المعمور و بودن مواقف در اطراف آن مثل عرفات، مشعر، مني و عدم پرواز کبوتران بر کعبه و غير اينها از آثار کثيره که در آن ظاهر ميشود.
مَقام‌ُ إِبراهِيم‌َ صفت بيت است و ممکن است مراد محل قيام ابراهيم عليه السّلام بر سنگ که جاي قدمش در آن سنگ ظاهر است باشد و ممکن است مراد سکونت ابراهيم در مکه مشرفه باشد بلکه بسياري از انبياء که بطواف آن نائل شدند و گذشت در ذيل آيه شريفه وَ اتَّخِذُوا مِن مَقام‌ِ إِبراهِيم‌َ مُصَلًّي شرح مقام.
وَ مَن دَخَلَه‌ُ کان‌َ آمِناً ظاهر اينست که مراد امنيت تشريعي باشد که هر که پناه برد بکعبه و داخل حرم شد که حدود آن در اطراف مکه معين است کسي حق ندارد متعرض او شود و لو جرمش بسيار باشد يا قتل نفس کرده باشد يا سرقت کرده باشد که موجب حدّ شود بلي با او معامله و معاشرت نشود تا ناچار از حرم خارج شود آن گاه او را گرفته و اقامه حدّ بر او کنند لکن اگر در خود حرم قتل و سرقت شد همانجا اجراء حد ميشود حتي طيور، وحوش، سباع در حرم مأمونند کسي نبايد متعرّض آنها شود حتي گياه حرم و حشرات هم بر محرم حرامست قطع و دفع آنها في الجملة و بر طبق اينکه اخبار بسيار از حضرت باقر و صادق عليهما السلام وارد شده و در فقه متعرض هستند.
و ممکن است مراد ايمن بودن از خزي دنيا و عذاب آخرت باشد بشرط ايمان چنانچه از حضرت باقر عليه السّلام روايت شده. (مجمع البيان) و ممکن است مراد اينکه باشد که در زمان جاهليت مشرکين متعرض کسي که
جلد 4 - صفحه 292
پناه بخانه کعبه ميبرد نميشدند و لو جرمش بسيار بود و اسلام هم اينکه را امضاء فرمود چنانچه بعض مفسرين گفتند و مانعي ندارد حمل بر عموم کنيم و هر يک مصداق باشد وَ لِلّه‌ِ عَلَي النّاس‌ِ حِج‌ُّ البَيت‌ِ لام اختصاص است حق واجب الهيست بر تمام افراد حج بيت اللّه در تمام عمر يک مرتبه و حج يکي از ارکان مهمه اسلام است، و اخبار در فضيلة حج و اهميّة آن و مثوبات آن و عقوبت تارک آن بسيار است، در اول کتاب حج در جواهر نقل فرموده مراجعه شود و نقل آنها از عهده اينکه تفسير خارج است و موجب تطويل ميشود حتي از حضرت باقر عليه السّلام روايت کرده که فرمود
(بني الاسلام علي خمس: الصلاة و الزکاة و الحج و الصوم و الولاية الخبر
و قبلا متعرّض يک قسمت از آنها شديم:
مَن‌ِ استَطاع‌َ إِلَيه‌ِ سَبِيلًا سه قسم استطاعت داريم: 1- استطاعت مالي کسي که ماليه‌اش بمقداري باشد که علاوه از لوازم زندگي از نفقه و خانه محل سکونت و اينکه چون برگردد بتواند امر معاش خود را اداره کند بمقدار اياب و ذهاب حج داشته باشد واجب است مشرف شود و اما تمکّن از مخارج زيارت مدينه و اماکن مشرفه و تهيه سوقات و مخارج ديد و بازديد شرط نيست يا کسي که بدون تحمل منّت باو بذل کنند آنهم بر او واجب ميشود و اينکه استطاعت شرط وجوب حج است و بدون آن واجب نيست.
2- استطاعت بدني که مريض و عليل و ضعيف و عاجز نباشد بطوري که بتواند و لو باعانت غير انجام وظيفه کند در اينکه صورت اگر مأيوس از برء است بايد نايب بگيرد و اگر اميدوار است بايد صبر کند تا خود متمکن گردد.
3- استطاعت خارجي که مانعي از طرف دولت يا دشمن يا قطاع الطريق نباشد که اينکه احکام مخصوصه دارد و قبلا متعرّض شديم در ذيل آيه فَإِن أُحصِرتُم الايه.
جلد 4 - صفحه 293
وَ مَن کَفَرَ فَإِن‌َّ اللّه‌َ غَنِي‌ٌّ عَن‌ِ العالَمِين‌َ کفر در اينجا بمعني ترک است از روي بي‌اعتنايي و بي‌اهميتي يا انکار وجوب حج که انکار ضروري دين اسلام است که امروز بسياري از مردم حج را منکر هستند مخصوص متجددين و ميگويند نبايد کسي پول خود را بردارد و برود مصرف اعراب کند بلکه بسياري از ضروريات را انکار ميکنند مثل نماز، زکاة، صوم، خمس، اجراء حدود و غير اينها و البته اينها نجس هستند و مرتد و از دين اسلام خارج هستند.
و ممکن است ترک مطلق باشد زيرا کفر مراتبي دارد و در مجلد اول در ذيل آيه شريفه إِن‌َّ الَّذِين‌َ کَفَرُوا سَواءٌ عَلَيهِم أَ أَنذَرتَهُم أَم لَم تُنذِرهُم لا يُؤمِنُون‌َ در اوائل سوره بقره متعرّض شديم.
و غني دو معني دارد يکي مشهوريست بمعني سلب احتياج و از صفات سلبيه بشما رفته. و يکي معناي حقيقي است که در مقام خود تحقيق کرده‌ايم بمعني دارايي جميع کمالات که اعظم جميع صفات ذاتيه است و شامل تمام آنها است و لازمه آن سلب عيب و نقص و احتياج است.
و مفاد اينکه جمله اينست که نه فعل حج بر خداوند نفعي دارد که از ترک آن اينکه نفع از کيسه خدا رفته باشد و نه ترکش بر او ضرر و خسارتي وارد ميکند نفع و ضررش راجع بخود بنده است چه منافع دنيوي و چه اخروي که عايد فاعل ميشود و چه مضارّ دنيوي و چه اخروي که بر تارک آن متوجّه ميگردد.