تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
تَبارَکَ الَّذِي نَزَّلَ الْفُرْقانَ عَلى عَبْدِهِ لِيَکُونَ لِلْعالَمِينَ نَذِيراً «1» الَّذِي لَهُ مُلْکُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ لَمْ يَتَّخِذْ وَلَداً وَ لَمْ يَکُنْ لَهُ شَرِيکٌ فِي الْمُلْکِ وَ خَلَقَ کُلَّ شَيْ‌ءٍ فَقَدَّرَهُ تَقْدِيراً «2» وَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً لا يَخْلُقُونَ شَيْئاً وَ هُمْ يُخْلَقُونَ وَ لا يَمْلِکُونَ لِأَنْفُسِهِمْ ضَرًّا وَ لا نَفْعاً وَ لا يَمْلِکُونَ مَوْتاً وَ لا حَياةً وَ لا نُشُوراً «3» وَ قالَ الَّذِينَ کَفَرُوا إِنْ هَذا إِلاَّ إِفْکٌ افْتَراهُ وَ أَعانَهُ عَلَيْهِ قَوْمٌ آخَرُونَ فَقَدْ جاؤُ ظُلْماً وَ زُوراً «4»
وَ قالُوا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ اکْتَتَبَها فَهِيَ تُمْلى عَلَيْهِ بُکْرَةً وَ أَصِيلاً «5» قُلْ أَنْزَلَهُ الَّذِي يَعْلَمُ السِّرَّ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ إِنَّهُ کانَ غَفُوراً رَحِيماً «6» وَ قالُوا ما لِهذَا الرَّسُولِ يَأْکُلُ الطَّعامَ وَ يَمْشِي فِي الْأَسْواقِ لَوْ لا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مَلَکٌ فَيَکُونَ مَعَهُ نَذِيراً «7» أَوْ يُلْقى إِلَيْهِ کَنْزٌ أَوْ تَکُونُ لَهُ جَنَّةٌ يَأْکُلُ مِنْها وَ قالَ الظَّالِمُونَ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلاَّ رَجُلاً مَسْحُوراً «8» انْظُرْ کَيْفَ ضَرَبُوا لَکَ الْأَمْثالَ فَضَلُّوا فَلا يَسْتَطِيعُونَ سَبِيلاً «9»
تَبارَکَ الَّذِي إِنْ شاءَ جَعَلَ لَکَ خَيْراً مِنْ ذلِکَ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ وَ يَجْعَلْ لَکَ قُصُوراً «10»
ترجمه
برتر و بالاتر آمد آنکه فرستاد فارق بين حق و باطل را بر بنده‌اش تا بوده باشد براى عالميان بيم دهنده
آنکه براى او است پادشاهى آسمانها و زمين و نگرفت فرزندى و نبوده است برايش شريکى در پادشاهى و آفريد همه چيز را پس اندازه نمود آنرا اندازه نمودنى
و گرفتند غير از او خدايانى که نميآفرينند چيزيرا و آنها آفريده ميشوند و مالک نميباشند براى خودشان ضررى و نه نفعى را و مالک نميباشند مرگى را و نه زندگانى و نه حشرى را
و گفتند آنانکه کافر شدند نيست اين مگر دروغى که بر بافت آنرا و يارى
جلد 4 صفحه 58
کردند او را بر آن گروهى ديگران پس بتحقيق آوردند ستمى و باطلى را
و گفتند افسانه‌هاى پيشينيان است که نوشته آنرا پس آن خوانده ميشود بر او بامداد و شبانگاه
بگو فرستاد آنرا آنکه ميداند پنهان را در آسمانها و زمين همانا او باشد آمرزنده مهربان
و گفتند چيست مر اين رسول را که ميخورد غذا و راه ميرود در بازارها چرا نبايد فرستاده شود بسوى او فرشته‌اى پس باشد با او بيم دهنده
يا انداخته شود بسوى او گنجى يا باشد برايش بوستانى که بخورد از آن و گفتند ستمکاران پيروى نميکنيد مگر مرد سحر شده‌ئى را
به بين چگونه زدند براى تو مثلها پس گمراه شدند پس نميتوانند يافت راهى برتر
آمد آنکه اگر بخواهد قرار ميدهد براى تو بهتر از اين، بهشتهائى را که ميرود از زيرشان نهرها و قرار ميدهد براى تو قصرهائى.
تفسير
تبارک مأخوذ از برکت است يعنى پر خير و برکت و با عزت و عظمت و دوام و ثبات است خداوندى که نازل فرمود قرآن را که فارق بين حق و باطل و مميّز ميان ثواب و خطا است بتفريق بر حسب رواياتى که در اوائل سوره آل عمران گذشت بر بنده خود محمد بن عبد اللّه صلّى اللّه عليه و اله تا بوده باشد او و قرآن بآيات محکمه خود مر عالميان را از جن و انس بيم دهنده از عذاب الهى يا موجب بيم از عقاب او آن خداوندى که مر او را است سلطنت حقه حقيقيه در آسمانها و زمين و اختيار ننموده است فرزندى را چنانچه نصارى و يهود تصور نموده‌اند و نبوده است و نخواهد بود براى او شريکى در سلطنت و الوهيّت چنانچه مجوس تصور نموده‌اند و مشرکين عرب پنداشته‌اند و خلق فرمود هر موجوديرا و تعيين نمود اندازه و قدر قابليت او را براى خلعت هستى از حدود و آجال و صفات و خواص و آثار و ساير خصوصيات و قمى ره از امام رضا عليه السّلام نقل نموده که فرمود ميدانى تقدير چيست عرض شد خير فرمود آن وضع حدود است از آجال و ارزاق و بقاء و فناء و اهل شرک در مقابل چنين خداوندى اتخاذ نمودند براى خودشان معبودهائى را که خودشان بدست خودشان ميتراشيدند و ميساختند و مصور بصور مختلفه مينمودند با آنکه آنها قادر بر خلق چيزى نبودند و نمى‌توانستند از خودشان دفع ضررى کنند
جلد 4 صفحه 59
يا جلب نفعى نمايند براى خودشان چه رسد بسايرين و نيز قادر بر اماته و احياء و بعث و نشر احدى نبودند و معلوم است که چنين جماداتى قابل پرستش و ستايش نيستند و گفتند بعضى از اين کفار نيست اين قرآن مگر دروغى که محمد صلّى اللّه عليه و اله ساخته و افترا بسته آنرا بخدا با کمک بعضى از اهل کتاب که از امام باقر عليه السّلام نقل شده مقصودشان ابو نهيکه و حبر و عداس و عابس نام بوده و ظاهرا اينها اطلاعاتى از احوال امم سابقه و کتب سماوى داشته‌اند که بعضى مانند نضر بن حارث که گفته‌اند گوينده اين مزخرف بود تصور مى‌نمودند اينها مطالب کتب سماوى و غيره را از اخبار پيشينيان و غيرها در صبح و شام براى آنحضرت نقل مينمايند و او مينويسد يا آنکه ميگويد بنويسند براى او و تلاوت ميکند و ميگويد خدا بتوسط جبرئيل بر من نازل نموده و خداوند اولا بطريق اجمال آنها را رد فرموده که نسبت اتيان ظلم و زور بآنها داده و بعدا اشاره فرموده بآنکه قرآن علاوه بر فصاحت و بلاغت عاجز کننده بشر از اتيان بمثلش که قبلا گوشزد شده مشتمل بر احکامى است که مصالح آن بر بشر مخفى و مستور بوده و هست و بتدريج آشکار و معلوم ميشود و همچنين متضمن اخبار غيبيه‌ئى است که جز خدا بر آن اطلاع ندارد و چنين کتابى معقول نيست از جانب خدا نباشد چون او عالم السرّ و الخفيّات است در آسمانها و زمين نه غير او ولى چون غفور و رحيم است تعجيل در عقوبت کسانيکه اين مزخرفات را ميگويند نميکند و عذاب بر آنها نازل نميفرمايد شايد بتدريج بفهمند و اسلام اختيار نمايند يا از نسل آنها مسلمانانى بوجود آيد و بالاخره آنها را بپاداش اعمال و اقوالشان خواهد رسانيد و ظاهرا قول کسانيکه ميگفتند نعوذ باللّه قرآن دروغ و افترا است و اشخاصى در ساختن آن با پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم کمک کردند غير از قول آنها است که ميگفتند قرآن افسانه پيشينيان است که براى پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم در بامداد و شبانگاه نقل ميشود و از فرمايش قمى ره استفاده ميشود که گوينده اين قول اخير نضر بن الحارث بوده و ناقل مطالب بگمان آنها ابن قبيطه بوده است که در صبح و شام براى حضرت املاء و قرائت مينموده و بعضى از علماء يهود و نصارى هم در تعليم آنحضرت با او شرکت مينمودند و
جلد 4 صفحه 60
خداوند هر دو قول را رد فرموده به بيانى که گذشت و نيز گفتند چه مقامى دارد و چه ميکند اين مدعى رسالت که مانند ما ميخورد و در بازارها براى طلب معاش ميگردد و حالش با ما يکسان است چرا خداوند با او ملکى نفرستاد که مصدّق و معاون او باشد در انذار و تخويف مردم و چرا باو گنجى نداد که مايه دلگرمى و استغناء او از تحصيل معاش باشد و لااقل چرا خدا باغى و بستانى باو نداد که از آن ارتزاق نمايد و محتاج بکسى نباشد يا ما که از اقوام او هستيم برويم در آن باغ و از ميوه آن استفاده کنيم چون نأکل بصيغه متکلم مع الغير نيز قرائت شده است و از اين اشکالات و ياوه سرائيها مکرر جوابگوئى شده و رواياتى هم بمناسبت آنها ذکر گرديده و اجمال مطلب آنستکه اين اعتراضات ناشى از قصور فهم و ادراک است که تصور نموده‌اند پيغمبر بايد از جنس بشر نباشد در صورتى که بايد باشد نهايت آنکه بايد داراى روح قوى و عقل کامل و قابليت تامّ و تمام هم باشد تا بتواند مطالب را از مقام عالى اخذ نمايد و بدانى برساند خلاصه آنکه بايد سنخيّت با دو طرف داشته باشد تا واسطه فيض شود و اگر از جنس بشر نباشد نميتواند با آنها مأنوس شود و بتدريج آنها را تربيت و تکميل و قابل هدايت و ارشاد نمايد و نغمه اخيره آنها اين بود که گفتند ستمکاران مذکور سابق باهل ايمان که متابعت نميکنيد شما مگر مردى را که برايش سحر کرده‌اند و بواسطه آن عقلش زائل شده است و خداوند در جواب آنها به پيغمبر خود فرموده ببين چه اقوال ناشايسته و احوال ناروائى در باره تو قائل شدند و چه امثال نامناسبى براى تو ذکر کردند که گاهى محتاج بمصدّق و معاونت دانستند و گاهى نيازمند بمال و منال دنيوى و گاهى مجنونت خواندند با آنکه پيغمبر محتاج بکتاب و معجز است که مصدق او است نه ملک و باغ و بستان و زر و سيم و ساير امتعه و تجملات دنيوى و تو سالها در ميان آنها بکمال عقل و درايت و امانت و صداقت معروف و مسلم بودى چه شد که چون دعوى نبوت نمودى فورا مبتلا بجنون شدى پس نيست اين اظهارات آنها مگر براى آنکه از طريق حق منحرف شدند و در گمراهى و ضلالت افتادند بطوريکه ديگر نميتوانند راه حق را پيدا کنند يا استدلال بر مطلوب خودشان که بطلان نبوت تو است
جلد 4 صفحه 61
بنمايند بطورى که اقلا موجب شبهه و ترديدى براى دانشمندان شود بلکه سخنانى گفتند که بطلانش بر هر صاحب شعورى ظاهر و آشکار بود و تو ملول و افسرده خاطر مباش از آنکه در دنيا از آنچه گفتند بى‌بهره ماندى خداوند برتر و بالاتر است از آنکه اگر بخواهد عطا فرمايد بتو در دنيا بهتر و بيشتر از آنچه آنها تصور نمودند ولى خواسته است بتو نعمتى عطا کند که زوال نداشته باشد و آن بهتر، بوستانهائى است که در پاى درختان آن نهرها جارى است و نيز براى تو قصرهائى آماده کند که چشمى نديده و گوشى نشنيده و بقلب کسى خطور نکرده باشد و بعضى يجعل برفع قرائت نموده‌اند و بنابراين مقطوع از عطف بر جعل شده و جمله مستأنفه ميباشد و وعده منجّز است نه معلّق بر مشيّت و در آخرت باشد و در تفسير امام عليه السّلام است که بعد از آنکه عبد اللّه بن ابى اميّه مخزومى اعتراضات مذکوره را نمود و گفت اين پادشاهان ايران و رومند که سفراء آنها داراى مال و جلال و دستگاه زيادند خداوند که برتر و بالاتر از آنها است بايد سفيرش از آنها با تشخّص‌تر باشد پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم عرضه داشت خدايا تو ميشنوى و ميدانى چه ميگويند بندگان تو و اين آيات نازل شد پس روى باو کرد و فرمود خدا محمود است و کسى حق اعتراض بکارهاى او ندارد نمى‌بينى خدا بعضى را فقير و بعضى را غنى و بعضى را عزيز و بعضى را ذليل و بعضى را سالم و بعضى را مريض فرموده و همه ميخورند و ميگردند و نبايد فقير بگويد خدايا چرا مرا فقير کردى و ذليل بگويد چرا مرا ذليل نمودى و مريض بگويد چرا مرا مريض کردى و زشت بگويد چرا مرا زشت کردى و ديگرى را زيبا آفريدى چون اينها ايراد بخدا است و او در جواب مى‌فرمايد من آن خداوندم که عزّت و ذلت و دولت و فقر و صحّت و مرض و زشتى و زيبائى بدست من است و بهر کس بخواهم و صلاح بدانم ميدهم و شما بندگانيد بايد منقاد و تسليم باشيد و الا معاقب و هلاک خواهيد شد مرا هم خدا خواسته مخصوص بوحى و نبوت فرمايد چنانچه بعضى را مخصوص بمال و جلال و جمال فرموده با آنکه بشرم و نبايد از لوازم آن مبرّى باشم روايت مفصل است و حقير بعضى از فقرات آنرا مختصرا ذکر نمودم شايد سابقا هم ذکر شده باشد و ظاهرا
جلد 4 صفحه 62
پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم متوجه شده بآنکه ريشه اين اعتراضات آنها حسد است که نميتوانند کسى را فوق خودشان به بينند يا ميخواهند شماتت کنند آنحضرت را بفقر لذا بيان بيان جواب گوئى فرموده و الا ظاهرا جواب ما لهذا الرسول يأکل همانست که قبلا ذکر شد و در نفحات روايات متعدده‌ئى نقل نموده که حاصلش آنستکه بعد از اين مقالات خداوند کليد خزائن زمين را باختيار پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم گذارد که هر قدر بخواهد از گنجها بردارد و صرف کند با آنکه از مقامش چيزى کاسته نشود و حضرت قبول نفرمود و فرمود فقر براى من بهتر است ميخواهم يک روز گرسنه و يک روز سير باشم تا يک روز دعا نمايم و يک روز شکر کنم و دنيا قابل محمد و آل او نباشد.