تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
بَلْ کَذَّبُوا بِالسَّاعَةِ وَ أَعْتَدْنا لِمَنْ کَذَّبَ بِالسَّاعَةِ سَعِيراً «11» إِذا رَأَتْهُمْ مِنْ مَکانٍ بَعِيدٍ سَمِعُوا لَها تَغَيُّظاً وَ زَفِيراً «12» وَ إِذا أُلْقُوا مِنْها مَکاناً ضَيِّقاً مُقَرَّنِينَ دَعَوْا هُنالِکَ ثُبُوراً «13» لا تَدْعُوا الْيَوْمَ ثُبُوراً واحِداً وَ ادْعُوا ثُبُوراً کَثِيراً «14» قُلْ أَ ذلِکَ خَيْرٌ أَمْ جَنَّةُ الْخُلْدِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ کانَتْ لَهُمْ جَزاءً وَ مَصِيراً «15»
لَهُمْ فِيها ما يَشاؤُنَ خالِدِينَ کانَ عَلى رَبِّکَ وَعْداً مَسْؤُلاً «16» وَ يَوْمَ يَحْشُرُهُمْ وَ ما يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَقُولُ أَ أَنْتُمْ أَضْلَلْتُمْ عِبادِي هؤُلاءِ أَمْ هُمْ ضَلُّوا السَّبِيلَ «17» قالُوا سُبْحانَکَ ما کانَ يَنْبَغِي لَنا أَنْ نَتَّخِذَ مِنْ دُونِکَ مِنْ أَوْلِياءَ وَ لکِنْ مَتَّعْتَهُمْ وَ آباءَهُمْ حَتَّى نَسُوا الذِّکْرَ وَ کانُوا قَوْماً بُوراً «18» فَقَدْ کَذَّبُوکُمْ بِما تَقُولُونَ فَما تَسْتَطِيعُونَ صَرْفاً وَ لا نَصْراً وَ مَنْ يَظْلِمْ مِنْکُمْ نُذِقْهُ عَذاباً کَبِيراً «19» وَ ما أَرْسَلْنا قَبْلَکَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ إِلاَّ إِنَّهُمْ لَيَأْکُلُونَ الطَّعامَ وَ يَمْشُونَ فِي الْأَسْواقِ وَ جَعَلْنا بَعْضَکُمْ لِبَعْضٍ فِتْنَةً أَ تَصْبِرُونَ وَ کانَ رَبُّکَ بَصِيراً «20»
ترجمه
بلکه تکذيب کردند قيامت را و آماده کرديم براى آنانکه تکذيب کردند قيامت را آتش سوزان
چون بيند آنها را از جائى دور شنوند براى آن جوشش خشم و خروش را
و چون افکنده شوند از آن جاى تنگى با آنکه بهم بسته شدگانند ميخواهند
در آنجا هلاک را مخواهيد امروز يک هلاک را و بخواهيد هلاک بسيار را
بگو آيا اين بهتر است يا بهشت جاودانى که وعده کرده شدند پرهيزکاران باشد براى ايشان پاداش و جاى بازگشت
مرايشان را است در آن آنچه ميخواهند جاودانيان باشد بر پروردگارت وعده درخواست شده
و روزى که برانگيزاند آنها را و آنچه را که مى‌پرستند
جلد 4 صفحه 63
غير از خدا پس گويد آيا شما گمراه کرديد بندگان مرا که اينانند يا ايشان خود گم کردند راه را
گويند منزّهى تو نبود سزاوار براى ما که بگيريم غير از تو دوستانى ولى تو کامياب کردى آنها را و پدرانشان را تا فراموش کردند ذکر ترا و بودند گروهى تباه گوئيم
پس بتحقيق تکذيب کردند شما را بآنچه ميگوئيد پس نتوانيد دفع نمودن و نه يارى کردنى را و هر که ستم کند از شما ميچشانيم او را عذابى بزرگ
و نفرستاديم پيش از تو پيغمبرانى را مگر آنکه ايشان هر آينه ميخوردند خوراکى را و راه ميرفتند در بازارها و قرار داديم بعضيتان را براى بعضى مايه آزمايش که آيا صبر ميکنيد و باشد پروردگار تو بينا.
تفسير
خداوند سبحان بعد از نقل اعتراضات واهيه کفار براى تسليت خاطر پيغمبر اکرم اشاره فرموده که ريشه اين اقوال سخيفه و عدم معرفت بشأن پيغمبر بى‌اعتقادى بمبدء و معاد است چون اگر کسى خدا را شناخته باشد ميداند فقر و غنى دخلى در نبوت ندارد و نظرش معطوف بمال دنيا نميشود و ميداند ثواب آخرت بر زخارف دنيوى ترجيح دارد و کسى را بفقر سرزنش نميکند و ميداند معاد حق است و بايد روز پاداشى باشد تا خدا داد مظلوم را از ظالم بستاند لذا فرموده اين کفار تنها تکذيب ننمودند تو را بلکه تکذيب نمودند روز قيامت را و ما براى کسانيکه تکذيب نمودند قيامت را مهيا نموديم آتش سوزان جهنم را که چون در مرئى و منظر آنها واقع شود و بشعله‌اش متوجه آنها گردد مانند آنکه مى‌بيند از يک سال راه چنانچه قمى ره فرموده و در مجمع از امام صادق عليه السّلام نقل نموده ميشنوند صداى جوش و خروش آنرا مانند کسيکه با کمال غيظ و خشم حمله بر آنها نموده و عربده ميکشد و چون انداخته شوند در جاى تنگى از آن مانند جاى ميخ در ديوار در حاليکه مقيّد و بربند کشيده شده‌اند با يکديگر ميخواهند و طلب مينمايند از خدا هلاک خودشان را و خطاب ميرسد امروز يک نوع و يکمرتبه هلاک را نخواهيد چون به اجابت نميرسد امروز انواع عذاب و هلاک و دفعات بيشمار مرگ را بايد بخواهيد چون بأعمال خودتان در دنيا براى شما مقدّر
جلد 4 صفحه 64
شده و به اجابت خواهد رسيد يا مراد آنست که براى عذابى که در پيش داريد يکمرتبه طلب مرگ کم است بايد هزار مرتبه مرگ خودتان را بخواهيد بگو اى پيغمبر بآنها اين جهنم خوب است يا بهشت جاويد که وعده داده شده باهل تقوى و پرهيزکارى بعنوان پاداش اعمالشان باستحقاق که بازگشت ايشان بآن باشد و هر چه بخواهند برايشان حاضر باشد در آن و هميشه مستغرق در نعمت باشند و بر خدا لازم باشد بر حسب وعده‌ئى که بايشان داده چنين مقاميرا بآنان عنايت فرمايد و اين وعده منجّز حق است که حق دارند اهل ايمان مطالبه کنند آنرا و بگويند ربّنا و آتنا ما وعدتنا على رسلک و ملائکه بگويند ربّنا و أدخلهم جنّات عدن الّتى وعدتهم و چه قدر فرق است ميان اين منزلت و آن عاقبت و نيز اين کفار قرار دادند براى خدا شريکهائى را از جنس بشر و اصنام و ملائکه و غيرها و روز قيامت خداوند محشور ميفرمايد آنها را با تمام معبودهاشان و نحشرهم فنقول بصيغه متکلم مع الغير نيز قرائت شده يعنى و ياد کن روزى را که محشور نمائيم آنها و معبودهاشانرا پس بگوئيم و بقرائت مشهور پس ميفرمايد بمعبودهاشان آيا شما اين بندگان مرا گمراه کرديد يا خودشان گمراه شدند براى کوتاهى در نظر و فکر و اعراض از علما و حکما و انبيا و اوليا براى سرزنش و ملامت پرستش کنندگان و اقرار پرستش شدگان و آنها از روى تعجب عرضه ميدارند بار الها تو منزهى از شريک چون معبودها يا انبيا و ملائکه هستند که منزه از معصيتند يا اصنام و کواکب که در دنيا گويا نبودند تا بتوانند کسيرا گمراه نمايند و خدا آنها را در آخرت گويا نموده لذا اولا خود را بتسبيح تبرئه و ثانيا اقرار نمايند که سزاوار نبوده و نيست براى ما که بگيريم براى خودمان غير از تو صاحب اختياران يا دوستانى چه رسد بآنکه بندگان تو را وادار بعبادت خود نمائيم و در مقابل تو دعوى الوهيّت کنيم يا دشمنان تو را براى خودمان دوست بگيريم آنچه مسلّم است آنستکه تو در دنيا بآنها و پدرانشان سلامتى و نعمت و رفاهيت و ثروت دادى تا مستغرق در شهوات و لذات دنيا شدند و از ياد تو و خوض در آيات و تذکر از علامات غفلت نمودند و فراموش کردند مواعظ و نصايح انبيا و اوليا
جلد 4 صفحه 65
و علما و صلحا را و بودند گروهى فاسد و تباه و هلاک شده و از کار افتاده و در مجمع از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که آنحضرت نتّخذ بضمّ نون و فتح خاء قرائت فرموده و بنابراين معنى واضح‌تر است که ما حق نداشتيم معبود شويم و پس از اين اقرار خداوند خطاب باهل شرک ميفرمايد که ديديد معبودهاى شما هم تکذيب نمودند شما را در گفتارتان که براى خدا شريک قرار داديد و شما بهيچ وجه نميتوانيد عذاب خدا را از خود بگردانيد و دفع نمائيد و نه با يکديگر کمک و يارى کنيد و بعضى يقولون و يستطيعون در هر دو بياء قرائت نموده‌اند و بنابراين معنى آنستکه ديديد خدايان شما تکذيب نمودند شما را بگفتار خودشان که اقرار کردند و نميتوانند از شما دفاع و با شما يارى کنند و در هر حال ما عذاب بزرگ خودمان را که آتش جهنم است به بندگان ستمکار خودمان در آخرت خواهيم چشانيد و اى پيغمبر اين غذا خوردن و راه رفتن در بازارها اختصاص بتو نداشته تمام انبيا و مرسلين سابق هم مانند تو ميخوردند و در کوچه و بازار راه ميرفتند و کسى نميتوانست بايشان اعتراض نمايد و اين عمل را مخالف با نبوت و رسالت قرار دهد و در مجمع از امير المؤمنين عليه السّلام نقل نموده که آنحضرت يمشّون بضم ياء و فتح شين مشدده قرائت فرموده و بنابراين مراد آنستکه حوائج خودشان يا مردم ايشانرا وادار بمشى مينمود، نه آنکه خودشان بى جهت گردش ميکردند و اين آيه يکى از جوابهاى اين اعتراض کفار است که در آيات سابقه گذشت و در خاتمه خطاب بعموم بندگان فرموده که ما بعضى از شما را مايه امتحان و آزمايش بعضى ديگر قرار داديم مثلا فقير را مايه آزمايش غنىّ و غنى را مايه آزمايش فقير براى معلوم شدن مقام شکر و صبرشان و همچنين است حال سالم و مريض و عالم و جاهل و شاه و رعيت و پيغمبر و امّت که آيا صبر ميکنند هر يک از آنها بر انجام وظيفه خودشان در حالى که دارند و بر عدم تجاوز از حدودشان و بر تحمّل مصائب و آزارهاى طرف مقابل يا خير و خداوند بصير و بينا و مطّلع از حال همه آنها است و البته پاداش صابران را در دنيا و آخرت بنحو اکمل خواهد داد و اين موجب تسليت خاطر مبارک پيغمبر اکرم
جلد 4 صفحه 66
است که صبر فرمايد در مقابل اقوال و افعال ناشايسته کفار تا مستحق اجر بى‌شمار گردد و نيز موجب قوت قلب اهل ايمان است که صبر کنند در مقابل آزار اهل شرک و دست از وظيفه خود بر ندارند و بدانند که خدا ناملائمات آنها را مى‌بيند و تلافى ميفرمايد.