تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ إِذا کانُوا مَعَهُ عَلى أَمْرٍ جامِعٍ لَمْ يَذْهَبُوا حَتَّى يَسْتَأْذِنُوهُ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَکَ أُولئِکَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ فَإِذَا اسْتَأْذَنُوکَ لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمُ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (62) لا تَجْعَلُوا دُعاءَ الرَّسُولِ بَيْنَکُمْ کَدُعاءِ بَعْضِکُمْ بَعْضاً قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنْکُمْ لِواذاً فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (63) أَلا إِنَّ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ قَدْ يَعْلَمُ ما أَنْتُمْ عَلَيْهِ وَ يَوْمَ يُرْجَعُونَ إِلَيْهِ فَيُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا وَ اللَّهُ بِکُلِّ شَيْ‌ءٍ عَلِيمٌ (64)
ترجمه
جز اين نيست که مؤمنان آنانند که گرويدند بخدا و رسولش و چون باشند با او بر کارى جمع آورنده نميروند تا آنکه دستور خواهند از او همانا آنانکه دستور خواهند از تو آنگروه آنانند که ميگروند بخدا و رسولش پس چون رخصت خواستند از تو براى بعضى کارهاشان پس رخصت ده به هر که خواهى از ايشان و آمرزش خواه براى ايشان از خدا همانا خدا آمرزنده مهربانست
قرار ندهيد خواندن رسول را ميانتان چون خواندن برخى از شما برخى را بتحقيق ميداند خدا آنانرا که ميروند آهسته و پنهان از شما به پناه يکديگر پس بايد بترسند آنانکه مخالفت ميورزند از فرمانش که برسد آنها را بلائى يا برسد آنها را عذابى دردناک
آگاه باشيد همانا خدا را است آنچه در آسمانها و زمين است بتحقيق ميداند آنچه را شما بر آنيد و روزى را که برگردانيده ميشوند بسوى او پس خبر ميدهد آنانرا بآنچه کردند و خدا بهر چيزى دانا است.
تفسير
خداوند تبارک و تعالى پس از بيان شمه‌ئى از آداب معاشرت اهل ايمان با يکديگر آداب معاشرت ايشانرا با پيغمبر اکرم بيان فرموده باين تقريب که اهل ايمان کامل منحصرند در کسانيکه از صميم قلب باور کردند توحيد خدا و نبوت محمد صلّى اللّه عليه و اله و سلّم رسول او را و علامت آن آنستکه وقتى با آنحضرت در محلى براى امرى از امور اجتماعى باشند بيرون نروند از جماعت تا اذن بگيرند از او آن کسانيکه اذن ميگيرند از پيغمبر آن جماعت کسانى هستند که ايمان بخدا و پيغمبرش دارند نه غير ايشان پس وقتى که اذن خواستند از تو اى پيغمبر که خارج شوند از محل اجتماع براى بعضى از امور لازمه خودشان اذن بده بهر کس بخواهى و صلاح بدانى از ايشان و چون اين بيرون رفتن خالى از تقصير يا قصورى نيست طلب مغفرت نما از خدا براى آنها که خدا آمرزنده و مهربان است قمى ره فرموده نازل شد در باره قومى که چون پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم جمع ميفرمود آنها را براى امرى از امور که فرمانى بآنها بدهد يا بجهاد بفرستد متفرق ميشدند بدون اذن لذا خداوند آنها را نهى فرمود از اين امر و ظاهرا امر جامع امرى است که بدون اجتماع صورت نپذيرد و نفع آن راجع بعموم باشد مانند جمعه و جماعت و
جلد 4 صفحه 55
جهاد و مشورت و امثال اينها از امور اجتماعى هر چه باشد که مسلمانان بعد از اعلام پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم بحضور بايد حاضر شوند و تا آخر باشند که تکليف آنها معلوم شود و نبايد قبل از اخذ تصميم بدون اجازه آنحضرت متفرق گردند که آن علامت نفاق و بى اعتنائى باصلاح امور مسلمانان است و لذا استيذان با آنکه آنهم چندان حسنى ندارد چون ترجيح امر انفرادى دنيوى است بر امر اجتماعى اخروى مگر آنکه براى امر ضرورى اهمّى باشد علامت ايمان بخدا و پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم قرار داده شده براى آنکه هر چه باشد بهتر از کفر و نفاق است و چون محتمل است در واقع براى امر ضرورى مهمى ناچار از بيرون رفتن باشند به پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم دستور داده شده که بهر کس بخواهد و احراز فرمايد واقعا معذور از توقف است رخصت خروج بدهد و از خدا بخواهد که از تقصير يا قصور او بگذرد و نيز قمى ره فرموده که نازل شد در باره حنظلة بن ابى عيّاش که شب زفافش مصادف شده بود با شبى که فرداى آن بايد مسلمانان در احد جنگ نمايند پس از پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم اجازه خواست که شب را بماند و خداوند اين آيه را نازل فرمود و به پيغمبر رخصت داده شد که بهر کس بخواهد اذن بدهد و شب را نزد اهلش بسر برد و صبح جنب بود که در جنگ شرکت نمود و شهيد شد پس پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم فرمود ديدم ملائکه را که غسل ميدادند حنظله را در بين آسمان و زمين و از آنروز ملقّب شد حنظله بغسيل الملائکه و ظاهرا اين دو شأن نزول هم چون با يکديگر منافاتى ندارند مانند آيه سابقه راجع بصدر و ذيل اين آيه است و راجع بآيه بعد در مناقب از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که حضرت زهرا سلام اللّه عليها فرمود چون نازل شد اين آيه من ترسيدم از پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم که باو يا ابه يعنى اى پدر بگويم پس يا رسول اللّه ميگفتم و چند مرتبه گفتم و پيغمبر اعراض فرمود بعد رو کرد بمن و فرمود اى فاطمه اين آيه در باره تو و اهلت و نسلت نازل نشده تو از منى و من از توام جز اين نيست که نازل شده است در اهل جفاء و غلظت از قريش صاحبان گردن‌کشى و تکبر بگو يا ابه آن گفتار تو بيشتر زنده ميکند قلب مرا و زيادتر خوشنود مينمايد خدا را و قمى ره نقل فرموده که نخوانيد پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم را چنانچه ميخوانيد بعضى از شما بعضى را و از امام باقر عليه السّلام
جلد 4 صفحه 56
نقل شده که مراد آنستکه نگوئيد يا محمد و نه يا ابا القاسم ولى بگوئيد يا نبى اللّه و يا رسول اللّه ولى بعضى گفته‌اند مراد آنستکه قرار ندهيد دعوت و احضار پيغمبر شما را براى امر اجتماعى مانند دعوت بعضى از شما بعضى را چون تخلف از فرمان او تخلف از فرمان خدا است خدا ميداند و ميشناسد اشخاصى را که بتدريج و مخفيانه از شما در پناه و به تبع يکديگر از مجمع بدون اذن خارج ميشويد چون تسلّل خروج در خفيه و آهسته است و لو اذا مصدر است که در موضع حال قرار گرفته يعنى بيرون ميروند مخفيانه و بتدريج در حاليکه جاى داده‌اند خودشان را در پناه يکديگر يا در پناه کسانيکه اذن گرفته‌اند بى اذن پس بايد حذر کنند و بترسند کسانيکه مخالفت و اعراض مينمايند از امر خدا که فرمان پيغمبر او است از آنکه برسد آنها را محنت و بليّتى در دنيا که ظاهر شود نفاقشان و رسوا و خوار گردند يا برسد آنها را عذاب اليم قتل يا آتش جهنم و در جوامع فتنه بتسلط سلطان جائر و عذاب اليم بعقوبت اخروى از امام صادق عليه السّلام تفسير شده و آگاه باشيد که مملوک و مخلوق حق است هر موجودى که در آسمانها و زمين وجود دارد و خالق آنها اطلاع کامل بر ضمائر و سرائر آنها دارد از نفاق و وفاق و تجافى از تکليف و استقامت در آن و بر روز رجوع و بازگشت همه که به پيشگاه او است براى جزاى اعمالشان از خير و شر پس آگاه ميکند آنها را باعمال خودشان و توابع آن از ثواب و عقاب و چيزى بر او مخفى و پوشيده نخواهد بود در ثواب الاعمال و مجمع از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که حفظ کنيد اموال و فروج خودتان را بتلاوت سوره نور و حفظ کنيد بآن زنهاى خودتان را همانا کسيکه مداومت نمايد بقرائت آن در هر روز يا در هر شب زنا نميکند احدى از اهل خانه‌اش هرگز تا بميرد و بعد از مردن مشايعت ميکند او را هفتاد هزار ملک که تمام استغفار ميکنند براى او از خدا تا داخل شود در قبر و در کافى از آنحضرت نقل نموده که زنها را در بالاخانه‌ها جا ندهيد و بآنها خط نياموزيد و بياموزيد بآنها بافتن و سوره نور را و الحمد للّه اولا و آخرا و صلّى اللّه على محمد و آله الطاهرين.
جلد 4 صفحه 57