تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً لا يَخْلُقُونَ شَيْئاً وَ هُمْ يُخْلَقُونَ وَ لا يَمْلِکُونَ لِأَنْفُسِهِمْ ضَرًّا وَ لا نَفْعاً وَ لا يَمْلِکُونَ مَوْتاً وَ لا حَياةً وَ لا نُشُوراً «3»
چون خداى تعالى وصف فرمود ذات خود را به صفات جلال و عزت و علو، سپس نقص مذهب بت پرستان را فرمايد از چند وجه:
وَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً: و فراگرفتند مشرکين غير از خدا خدايانى از اصنام و اوثان که: وجه اول: لا يَخْلُقُونَ شَيْئاً: نيافرينند چيزى را و حال آنکه خدا واجب است قادر باشد بر خلق و ايجاد و آفريدن؛ پس اينها که عاجزند از خلق، البته خدا نباشند و قابل ستايش و پرستش نيستند.
وجه دوم: وَ هُمْ يُخْلَقُونَ: و حال آنکه ايشان آفريده شده‌اند، و هر مخلوقى محتاج است به خالق؛ و مسلم است که هر مخلوقى محتاج، و محتاج قابل الوهيت نيست، زيرا خدا بايد غنى بالذات باشد.
وجه سوم آنکه: وَ لا يَمْلِکُونَ لِأَنْفُسِهِمْ ضَرًّا وَ لا نَفْعاً: و مالک نيستند براى نفس خود ضررى را، پس دفع کنند آن را از خود و نه نفعى را تا جلب کنند به طرف خود. بنابراين عاجز باشند از دفع ضرر از غير و رسانيدن نفع به غير، و بديهى است ذاتى را بايد ستايش نمود که قادر مطلق باشد.
وجه چهارم: وَ لا يَمْلِکُونَ مَوْتاً وَ لا حَياةً وَ لا نُشُوراً: و مالک نيستند و توانائى ندارند ميراندن و زنده کردن و اعاده بعد از مرگ را، و کسى که چنين باشد، البته خدا نباشد؛ پس چگونه و به چه وجه مستحق عبادت باشد؛ و تمام اين صفات خاصه ذات الهى است، پس او مستحق پرستش و ستايش خواهد بود نه غير. بنابراين چرا ترک عبادت خداى خالق مالک قادر را نموده، به عبادت مخلوق مملوک عاجز مشغول شويد، و حال آنکه عقل هيچ عاقلى چنين امرى را
جلد 9 - صفحه 302
تجويز ننمايد.
تنبيه: آيه شريفه تنبيه است بر آنکه خداى بايد قادر باشد بر ايجاد و اماته و احياء و بعث و جزا، پس هر که اين صفات مذکوره که لازم الوهيت است از او مسلوب باشد، خدائى را نشايد؛ زيرا نداشتن اين صفات، منافى با خالقيت باشد، پس چگونه عقل اقتضا کند که ترک پرستش خداى خالق قادر را نموده، به ستايش بتان مشغول شوند که عجز آنها به مرتبه‌اى است که بر افعال عبده خود از نفع و ضرر قادر نيستند، چه جاى آنکه بر افعال ايشان قادر باشند از ايجاد و اماته و احياء و بعث.