تفسیر روان جاوید

تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى) وَ قالَ الَّذِينَ لا يَرْجُونَ لِقاءَنا لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلائِکَةُ أَوْ نَرى‌ رَبَّنا لَقَدِ اسْتَکْبَرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ وَ عَتَوْا عُتُوًّا کَبِيراً «21» يَوْمَ يَرَوْنَ الْمَلائِکَةَ لا بُشْرى‌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُجْرِمِينَ وَ يَقُولُونَ حِجْراً مَحْجُوراً «22» وَ قَدِمْنا إِلى‌ ما عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْناهُ هَباءً مَنْثُوراً «23» أَصْحابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَ أَحْسَنُ مَقِيلاً «24» وَ يَوْمَ تَشَقَّقُ السَّماءُ بِالْغَمامِ وَ نُزِّلَ الْمَلائِکَةُ تَنْزِيلاً «25» الْمُلْکُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمنِ وَ کانَ يَوْماً عَلَى الْکافِرِينَ عَسِيراً «26» وَ يَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلى‌ يَدَيْهِ يَقُولُ يا لَيْتَنِي اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِيلاً «27» يا وَيْلَتى‌ لَيْتَنِي لَمْ أَتَّخِذْ فُلاناً خَلِيلاً «28» لَقَدْ أَضَلَّنِي عَنِ الذِّکْرِ بَعْدَ إِذْ جاءَنِي وَ کانَ الشَّيْطانُ لِلْإِنْسانِ خَذُولاً «29» وَ قالَ الرَّسُولُ يا رَبِّ إِنَّ قَوْمِي اتَّخَذُوا هذَا الْقُرْآنَ مَهْجُوراً (30) ترجمه‌ و گفتند آنانکه اميد ندارند ملاقات ما را چرا نبايد فرستاده شود بر ما فرشتگان يا به بينيم پروردگارمان را هر آينه بتحقيق تکبر ورزيدند در باره خودشان و سرکشى کردند سرکشى کردنى بزرگ‌ روزى که به بينند فرشتگان را نيست بشارتى در چنين روز براى گناه‌کاران و ميگويند حرام است ممنوع‌ و سبقت کنيم بسوى آنچه کردند از کار پس گردانيم آنرا غبارى پراکنده شده‌ اهل بهشت در چنين روز بهترند از حيث قرارگاه و خوبترند از جهت آرامگاه‌ و روزى که شکافته شود آسمان به ابر و فرو فرستاده شوند ملائکه فرو فرستادنى‌ پادشاهى چنين روز حق است مر خداى بخشنده را و باشد روزى بر کافران دشوار و روزى که ستمکار بدندان دو دست گزد ميگويد ايکاش پيش گرفته بودم با رسول راهى را اى واى بر من کاش من نگرفته بودم فلانى را دوست‌ بتحقيق گمراه گردانيد مرا از تذکر بعد از آنکه آمد مرا و باشد شيطان مرانسانرا واگذارنده در هلاکت‌ و گويد پيغمبر اى پروردگار من همانا قوم من گرفتند اين قرآن را واگذاشته شده. تفسير کسانيکه منکر معاد بودند لذا اميدوار بوصول در پيشگاه الهى‌ جلد 4 صفحه 67 نبودند و انتظار رحمت حق را نداشتند چون اصل لقاء بمعناى وصول است علاوه بر اعتراضات مذکوره در آيات سابقه گفتند چرا خدا ملائکه را بر ما نازل نمينمايد که ما تکاليف خودمان را از آنها اخذ نمائيم و حاجت به پيغمبر نداشته باشيم يا آنها تصديق کنند پيغمبر را و ما بدانيم صدق او را و چرا خدا خودش را بما ارائه نميدهد تا ما او را به بينيم و کاملا بحق او عمل نمائيم و خداوند در جواب آنها فرموده چه نخوت و کبر و غرورى در ضمير آنها جاى گير شده که تجاوز نمودند از حدّ خودشان و رسيدند بأعلى درجه ظلم و طغيان چون عتوّ بمعناى خروج بسوى ظلم فاحش است و ندانستند که هر کس قابل مقام وحى و تنزيل نميشود و طمع نمودند در امرى که بخاطر انبيا و اوليا خطور ننموده که ديدار خدا باشد چون او اجلّ از آنستکه بعقل و وهم در آيد چه رسد بآنکه مرئى و محسوس بحواس ظاهره گردد و روزى که مى‌بينند ملائکه‌ئى را که براى قبض روح آنها آمده‌اند هنگام مرگ يا ملائکه عذاب را در قيامت بشارت و نويد خيرى در آنروز براى گناه کاران نيست و براى طلب امان و پناه بردن بخدا بآنها ميگويند حجرا محجورا يعنى حرام و ممنوع باشد بر شما تعرّض بما چون معمولا اين کلمه را اعراب در ماههاى حرام و غيرها وقت مقابله با دشمن ميگفتند از ترس و امان ميخواستند و گفته‌اند مانند معاذ اللّه است يا ملائکه بآنها ميگويند حرام و ممنوع است بر شما بشارت برحمت خدا و نعمت بهشت که باهل ايمان داده ميشود و خدا اعمال خير آنها را از قبيل صله رحم و اعانت مظلوم و احسان بخلق براى تقرّب به بتها نيست و نابود ميفرمايد مانند خاکى که غبار شود و پراکنده گردد و ديده نشود مگر از روزنه سقف و ديوار به تبع نور آفتاب و در کافى از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که پرسيدند از آنحضرت از اين آيه پس فرمود اگر اعمال آنها از پارچه‌هاى سفيد مصرى سفيدتر باشد خداوند ميفرمايد ذرات پراکنده شويد و اين براى آنستکه چون اهل بدعت کار حرامى را براى آنها حلال مى‌نمودند قبول ميکردند و قمى ره از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که فرمود خداوند در روز قيامت گروهى را مبعوث ميفرمايد که در مقابل آنها نورى است مانند پارچه‌هاى سفيد مصرى پس خدا ميفرمايد جلد 4 صفحه 68 باش ذرات پراکنده پس قسم ياد فرمود بخدا که آنها روزه ميگرفتند و نماز ميخواندند ولى وقتى که کار حرامى را بر آنها عرضه ميداشتند مرتکب ميشدند و قبول ميکردند و وقتى که بر آنها چيزى از فضائل امير المؤمنين عليه السّلام ذکر ميشد انکار مينمودند و در بصائر از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که پرسيدند اعمال چه کسانى هباء منثورا خواهد شد فرمود اعمال دشمنان ما و دشمنان شيعيان ما و راجع باين موضوع شرحى در اول کتاب گذشت و اهل بهشت قرارگاهشان براى نشستن و صحبت نمودن با يکديگر بسيار خوب است و همچنين آرامگاهشان براى استراحت در آن نه خواب پيش از ظهر چون گفته‌اند اهل بهشت خواب ندارند و در معناى لغوى مقيل توسعه داده شده و خير و احسن در اين مقامات از معناى تفضيل تجريد ميشود و بنظر حقير مراد بهتر و خوبتر از هر مستقرّ و مقيلى است که خوب باشد و در کافى از امير المؤمنين عليه السّلام نقل نموده که چون مؤمن را در قبر گذارند زمين بر او وسعت داده ميشود بقدر ديد چشمش و درى از بهشت باز ميشود بروى او و ميگويند بخواب خوشحال مانند خواب تازه جوان چون خداوند فرموده اصحاب الجنّة خير مستقرّا و احسن مقيلا و از امام صادق عليه السّلام نقل شده که روز قيامت نصف نشود تا قيلوله نمايند اهل بهشت در بهشت و اهل جهنم در جهنم و قريب باين معنى از امام باقر عليه السّلام نيز روايت شده است و ظاهرا مراد از قيلوله توقف در جايگاه باشد قبل از زوال براى استراحت اگرچه خواب نباشد و اين يکروز بود که اهل جرم و تقصير ملائکه را ملاقات مينمودند و براى آنها نتيجه خوبى نداشت يکروز هم روزى است که شکافته و منشق شود آسمان بسبب طلوع ابر سفيدى که با ملائکه نازل ميشود بر محشر و بمنزله سايبان آنها است که در سوره بقره ذيل آيه هل ينظرون الّا أن يأتيهم اللّه فى ظلل من الغمام و الملائکه اشاره بآن شد و گفته‌اند اين ابر همان است و عدد آنها بمراتب زيادتر از اهل محشر است از جن و انس و احاطه بمحشر مينمايند و بعضى تشّقّق بتشديد شين و بعضى ننزّل بدو نون و نصب ملائکه قرائت نموده‌اند و اصل تشقّق تتشقّق بوده و غالبا يکى از دو تاء براى تخفيف حذف ميشود و گاهى هم تاء را در شين ادغام ميکنند و بعضى‌ جلد 4 صفحه 69 گفته‌اند ملائکه براى آوردن صحيفه‌هاى اعمال نازل ميشوند که در آن ابر است و قمى ره از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که غمام امير المؤمنين عليه السّلام است و در هر حال سلطنت حقه حقيقيه ظاهرا و باطنا در آنروز مخصوص بخداوند بخشنده مهربان است چون هر سلطنت و ولايتى در آنروز ضايع و باطل خواهد شد و باقى نميماند مگر سلطنت و ولايت او و اوليائش و آنروز بر کفار روز بسيار دشوار و ناگوارى است که مثل و مانند ندارد و روزى است که کافر و ستمکار از فرط حسرت و ندامت دو دست خويش را بدندان خود ميگزد و ميگويد اى کاش من گرفته بودم با پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم راه تبعيّت و هدايت را و اى بر من کاش من آنشخص گمراه کننده را که مانع از ايمان من شد براى خود دوست قرار نداده بودم و اطاعت او را نمينمودم بتحقيق او منصرف نمود مرا از ياد خدا و متابعت قرآن و امام بعد از آنکه آمد آن موجب تذکر از جانب خدا براى من و بعدا خدا ميفرمايد شيطان کارش آن بوده و هست که انسان را فريب ميدهد و بحال خود واميگذارد و با آنکس يارى نميکند و در آخرت از او تبرّى مينمايد و قمى ره نقل نموده که مراد آنستکه اولى ميگويد کاش من قبول ولايت امير المؤمنين عليه السّلام را مينمودم و دومى را براى خود دوست نميگرفتم او منصرف نمود مرا از قبول ولايت بعد از نصب پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم على عليه السّلام را بأمارت و او شيطانى بود که مرا مخذول و منکوب نمود و در احتجاج از امير المؤمنين عليه السّلام نقل نموده که خداوند اسماء کسانى را که مغرور شدند و خلق را در فتنه و ضلالت انداختند و گمراه گشتند در قرآن بکنايه ذکر فرموده و مخفى داشته در قول خود يوم يعضّ الظّالم على يديه تا آخر و در خطبه وسيله آنحضرت که در کافى نقل شده بعد از ذکر شقاوت و ضلالت و جهالت آن دو و غصب خلافت و تطبيق اين آيات با مقال يکى از آن دو نفر فرموده منم آن ذکرى که از آن اعراض نمود و راهى که از آن کناره کرد و ايمانيکه بآن کافر شد و قرآنيکه آنرا ترک نمود و دينى که آنرا تکذيب کرد و صراطى که از آن عدول نمود و اخيرا خداوند نقل فرموده شکايت پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم را از قوم خود که قرآن را مهجور و متروک گذاردند و مانع از ايمان بآن شدند يا مراد شکايت از امت باشد که ظاهرا آنرا کتاب آسمانى خودشان خواندند جلد 4 صفحه 70 و گرفتند براى خود ولى باطنا قانون اجانب را ترجيح دادند و بآن عمل نمودند و قرآن را پشت سر انداختند و متروک داشتند احکام آنرا و گفتند بدرد امروز نمى‌خورد و نميشود در اين زمان مجرى گردد يا در تفسير آن باهل بيت که قرين قرآن ميباشند رجوع ننمودند و بمخالفان ايشان متوجه شدند تا اخذ و ترک هر دو صادق باشد و اللّه اعلم.