اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ يَوم‌َ يَحشُرُهُم وَ ما يَعبُدُون‌َ مِن دُون‌ِ اللّه‌ِ فَيَقُول‌ُ أَ أَنتُم أَضلَلتُم عِبادِي هؤُلاءِ أَم هُم ضَلُّوا السَّبِيل‌َ «17» قالُوا سُبحانَک‌َ ما کان‌َ يَنبَغِي لَنا أَن نَتَّخِذَ مِن دُونِک‌َ مِن أَولِياءَ وَ لکِن مَتَّعتَهُم وَ آباءَهُم حَتّي نَسُوا الذِّکرَ وَ کانُوا قَوماً بُوراً «18»
و روزي که خداوند محشور مي‌فرمايد و مجتمع مي‌کند اينکه مشرکين را و آنچه که عبادت مي‌کردند او را از غير از خدا و آلهه خود مي‌پنداشتند پس به آن الهه خطاب مي‌رسد که آيا شما گمراه کرديد بندگان مرا اينکه مشرکين را يا آنها گمراه شدند از سبيل و راه حق آنها مي‌گويند:
منزهي پروردگارا از اينکه که شريک داشته باشي سزاوار نيست از براي ما اينکه که بگيريم از غير تو اوليائي و ليکن تو اينکه مشرکين را مهلت دادي و پدران آنها را تا اينکه که فراموش کردند ياد تو را و بودند قوم هلاک شده.
(وَ يَوم‌َ يَحشُرُهُم وَ ما يَعبُدُون‌َ مِن دُون‌ِ اللّه‌ِ) که تمام کفار و مشرکين با آلهه آنها از اصنام و مثل عيسي عليه السلام و ملائکه و شمس و کواکب و آتش و گاو و
جلد 13 - صفحه 592
گوساله و شجر که مي‌پرستيدند تمام در محشر جمع مي‌شوند پس خداوند.
(فَيَقُول‌ُ) خطاب به آلهه مي‌فرمايد، بعض مفسّرين گفتند مراد ذوي العقول هستند مثل عيسي عليه السلام و ملائکه و جن‌ّ زيرا غير آنها قابل خطاب نيستند لکن مراد تمام آلهه آنها است زيرا.
اولا اگر مراد خصوص ذوي العقول بود تعبير به «من» مي‌فرمود نه به «ما».
و ثانيا مکرر گفته‌ايم و آيات قرآني مشحون است و اخبار بسيار داريم که تمام موجودات از جمادات و نباتات و حيوانات و جن و انس و ملک صاحب شعور و عقل و ادراک هستند و قابل خطاب هستند و تمام آنها سؤال مي‌شود که.
(أَ أَنتُم أَضلَلتُم عِبادِي هؤُلاءِ).
أ اضللتم بوده استفهام تقريريست.
(أَم هُم ضَلُّوا السَّبِيل‌َ) خود آنها گمراه شده‌اند و شما را آلهه خود پنداشته‌اند، چنانچه در مورد حضرت عيسي عليه السلام هم همين سؤال شده.
(وَ إِذ قال‌َ اللّه‌ُ يا عِيسَي ابن‌َ مَريَم‌َ أَ أَنت‌َ قُلت‌َ لِلنّاس‌ِ اتَّخِذُونِي وَ أُمِّي إِلهَين‌ِ مِن دُون‌ِ اللّه‌ِ) مائده آيه 116.
(قالُوا) آن آلهه گفتند:
(سُبحانَک‌َ) پروردگارا تو منزهي از هر عيب و نقص و احتياج، شريک، نظير، مثل، مانند، شبيه، عديل، ضدي، ندي از براي تو نيست.
(ما کان‌َ يَنبَغِي لَنا أَن نَتَّخِذَ مِن دُونِک‌َ مِن أَولِياءَ) تو ولي ما هستي همه به تو ايمان داريم و معرفت، هم خدا شناسيم، هم معرفت به رسل و انبياء و اوصياء و اولياء تو داريم، تسبيح و تقديس و تمجيد و تهليل تو مي‌کنيم.
(تُسَبِّح‌ُ لَه‌ُ السَّماوات‌ُ السَّبع‌ُ وَ الأَرض‌ُ وَ مَن فِيهِن‌َّ وَ إِن مِن شَي‌ءٍ إِلّا يُسَبِّح‌ُ بِحَمدِه‌ِ وَ لکِن لا تَفقَهُون‌َ تَسبِيحَهُم) اسري آيه 46.
جلد 13 - صفحه 593
(شعر)
جمله ذرات زمين و آسمان || با تو مي‌گويند روزان و شبان
ما سميعيم و بصيريم و هشتيم || با شما نامحرمان ما خامشيم
(اللّه‌ُ وَلِي‌ُّ الَّذِين‌َ آمَنُوا) بقره آيه 258.
(وَ لکِن مَتَّعتَهُم وَ آباءَهُم) اينکه مشرکين و پدران آنها را به متاع دنيوي از مال و منال و زخارف دنيوي مشغول فرمودي.
(حَتّي نَسُوا الذِّکرَ) به کلي خدا را فراموش کردند و براي خود آلهه تراشيدند و تکذيب انبياء و رد کتب و پشت پا به احکام تو زدند و خود را بهلاکت ابدي انداختند.
(وَ کانُوا قَوماً بُوراً) که ديگر راه نجات ندارند.