تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ کَذلِکَ جَعَلْنا لِکُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ وَ کَفى بِرَبِّکَ هادِياً وَ نَصِيراً (31) وَ قالَ الَّذِينَ کَفَرُوا لَوْ لا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً کَذلِکَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَکَ وَ رَتَّلْناهُ تَرْتِيلاً (32) وَ لا يَأْتُونَکَ بِمَثَلٍ إِلاَّ جِئْناکَ بِالْحَقِّ وَ أَحْسَنَ تَفْسِيراً (33) الَّذِينَ يُحْشَرُونَ عَلى وُجُوهِهِمْ إِلى جَهَنَّمَ أُوْلئِکَ شَرٌّ مَکاناً وَ أَضَلُّ سَبِيلاً (34) وَ لَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْکِتابَ وَ جَعَلْنا مَعَهُ أَخاهُ هارُونَ وَزِيراً (35)
فَقُلْنَا اذْهَبا إِلَى الْقَوْمِ الَّذِينَ کَذَّبُوا بِآياتِنا فَدَمَّرْناهُمْ تَدْمِيراً (36) وَ قَوْمَ نُوحٍ لَمَّا کَذَّبُوا الرُّسُلَ أَغْرَقْناهُمْ وَ جَعَلْناهُمْ لِلنَّاسِ آيَةً وَ أَعْتَدْنا لِلظَّالِمِينَ عَذاباً أَلِيماً (37) وَ عاداً وَ ثَمُودَ وَ أَصْحابَ الرَّسِّ وَ قُرُوناً بَيْنَ ذلِکَ کَثِيراً (38) وَ کُلاًّ ضَرَبْنا لَهُ الْأَمْثالَ وَ کُلاًّ تَبَّرْنا تَتْبِيراً (39) وَ لَقَدْ أَتَوْا عَلَى الْقَرْيَةِ الَّتِي أُمْطِرَتْ مَطَرَ السَّوْءِ أَ فَلَمْ يَکُونُوا يَرَوْنَها بَلْ کانُوا لا يَرْجُونَ نُشُوراً (40)
ترجمه
و همچنين قرار داديم براى هر پيغمبرى دشمنى را از گناهکاران و بس باشد پروردگار تو که راهنما باشد و يارى کننده
و گفتند آنها که کافر شدند چرا فرو فرستاده نشد بر او قرآن تمامى يک دفعه اين چنين باشد تا ثابت داريم بآن دل تو را و بتأنّى فرستاديمش بتأنّى فرستادنى
و نمى‌آورند براى تو مثلى مگر آنکه آورديم براى تو بحق و خوبتر از جهت بيان
آنانکه برانگيخته شوند بر رويهاشان بسوى دوزخ آنها بدترند از جهت جاى و گم گشته‌ترند از راه
و بتحقيق داديم بموسى تورية را و قرار داديم با او برادرش هارون را وزير
پس گفتيم برويد بسوى قومى که تکذيب کردند آيتهاى ما را پس هلاک کرديم آنها را هلاک کردنى
و قوم نوح چون تکذيب کردند پيغمبران را غرق کرديمشان و قرار داديم آنها را براى مردمان نشانه‌اى و آماده ساختيم براى ستمکاران عذابى دردناک
و عاد را و ثمود را و اصحاب رس را و اهل قرنهائى ميان اين بسيار
و همگى را زديم براى آنان مثلها و همه را نيست کرديم نيست کردنى
و هر آينه بتحقيق گذشتند بر قريه‌اى که باريده شد بر آن باران بد آيا پس نبودند که به بينند آنرا بلکه
جلد 4 صفحه 71
بودند نااميد از حشر.
تفسير
خداوند تبارک و تعالى براى تسليت خاطر پيغمبر خود فرموده و چنانچه براى تو دشمنانى است از قوم مشرکت قرار داديم ما براى هر پيغمبرى از پيغمبران سابق دشمنى يا دشمنانى از کفار گناه‌کار چون عدوّ بر واحد و جمع اطلاق ميشود مانند نمرود در برابر حضرت ابراهيم يا فرعون در مقابل حضرت موسى يا يهود عنود در قبال حضرت عيسى و قرار دادن خدا آنها را دشمنان انبياء گفته‌اند براى آنستکه امر فرموده بايشان که آنها را از اديان باطله خودشان سوق دهند بدين حق که مخالف هواى نفس آنها است و باين جهت آنها دشمن انبيا شدند پس خدا آنها را دشمن انبيا قرار داده ولى بنظر حقير براى آنستکه خلق نموده آنها را با آنکه ميدانسته دشمن انبيا ميشوند چون جعل در اين مقامات بمعناى خلق است يعنى همچنين خلق نموديم براى هر پيغمبرى دشمنى را در هر حال پيغمبر بايد مستظهر بألطاف الهى باشد و از دشمنى دشمنان نينديشد هدايت و کمک خداوند براى او کافى است و بالاخره او را بر دشمنان نصرت و ظفر خواهد بخشيد پس بايد صبر نمايد بر آزار آنها چنانچه صبر نمودند انبياء عظام بر آزار اقوامشان و بسعادت دارين رسيدند و يکى از اعتراضات کفّار بر پيغمبر اسلام آن بود که چرا نازل نشد قرآن بر او يکدفعه مانند تورية و انجيل و زبور که يکدفعه بر انبيا نازل شد و خداوند جواب فرموده که اينچنين نازل نموديم ما قرآن را بتفريق و تدريج تا ثابت و قوى و مطمئن نمائيم قلب تو را بآن در هر واقعه و حادثه و هر اعتراض و سؤال و مشکلى از مشکلات و به بيان هر حکمى در موقع لزوم بتوسط جبرئيل و اظهار الطاف رب جليل و معلوم است که چنين کتابى را که الفاظ و معانيش اعجاز و مشتمل بر تمام کتب سماوى بلکه تمام حقايق عالم وجود است و ناسخى براى آن نيست و داراى ناسخ و منسوخ است و تا قيامت بايد باقى باشد بتدريج و تأنّى بهتر ميتوان تلقّى و ضبط و تعلّم و حفظ و فهم نمود بخلاف ساير کتب سماى که هر يک حقائق و دستورات چندى در مقامات مخصوصه‌ئى در زمان خاصى بيش نبوده و بقصد اعجاز بشر از اتيان بمثلش نازل نشده ميان ماه من با ماه گردون تفاوت از زمين تا آسمان است و لذا بايد با تأنّى
جلد 4 صفحه 72
و تأمل آنرا قرائت نمود چنانچه خداوند بر نبى اکرم در ظرف بيست سال بتدريج و تأنّى آنرا باقتضاء حکمت و صلاح وقت نازل فرموده است و نيز فرموده که هر وقت کفّار اعتراض و سؤال عجيبى از تو نمودند که مانند مثل باشد در شگفت آورى از بى اساسى، ما جواب اساسى آنرا از روى حقّ و حقيقت براى تو نازل نموديم ببهترين وجه و معنى و بيان که جاى اعتراض و سؤالى باقى نماند و کفارى که از اين قبيل اشکالات بقرآن مينمايند خداوند آنها را برو بر زمين ميکشاند و محشور ميفرمايد تا وارد جهنّم شوند و آنها در بدترين جايها منزل خواهند نمود چون از بيراهه‌ترين راهها سير مينمايند در مجمع از پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم نقل نموده که پرسيدند چگونه محشور شود کافر بروى خود روز قيامت فرمود آن خدائى که راه انداخت او را بدو پا ميتواند راه بيندازد بروى خود او را در قيامت و چون قبلا ذکرى از انبياء و دشمن داشتن آنان شده بود خداوند شروع فرمود بنقل احوال و غلبه ايشان بر دشمنان و بمناسبت کثرت پيروان حضرت موسى در عربستان مقدّم داشت او را باين تقريب که بتحقيق داديم ما بموسى عليه السّلام کتاب تورية را و قرار داديم با او برادرش هارون را کمک و معاون در اعلاء کلمه حقّ و دستور فرموديم که بروند براى دعوت فرعون و فرعونيان و رفتند و آنها آن دو را تکذيب نمودند پس هلاک نموديم ما آنها را بامر عجيبى هلاک نمودنى عجيب و قوم نوح چون تکذيب نمودند آنحضرت و ساير انبياء گذشته را غرق نموديمشان بطوفان و قرار داديم آنها را موجب عبرت مردم بعلاوه مهيّا نموديم براى ستمکاران آنها در آخرت عذابى دردناک و نيز موجب عبرت مردم قرار داديم قوم عاد و ثمود و اصحاب رسّ و بسيارى از اهل قرون و اعصار گذشته را در اين بين که نميداند عدّه آنها را جز خدا و احوال عجيبه هر يک از آن اقوام سابقه را براى هر يک از اقوام لاحقه مبيّن و ممثّل نموديم تا قطع عذر و اتمام حجّت بر آنها شود ولى بعد از آنکه اصرار نمودند بر کفر همه را هلاک و خرد و خاشاک نموديم چه هلاک نمودنى و خرد و خاشاک کردنى و شرح احوال اقوام نامبرده احمالا و تفصيلا در سور سابقه ذکر شده است جز اصحاب رس که اقوال مفسّرين راجع بآنها مختلف شده و حقير چون بنا ندارم از بيان اهل بيت اطهار تجاوز نمايم بذکر حديثى که
جلد 4 صفحه 73
در علل و عيون از امام رضا عليه السّلام نقل شده که آنحضرت بتوسط آباء گرام خود از امام حسين عليه السّلام نقل نموده و چند حديث ديگر در اين باب اکتفا مينمايم و آن از اين قرار است که سه روز پيش از شهادت امير المؤمنين عليه السّلام مردى از بنى تميم که نامش عمرو بود خدمت آنحضرت رسيد و عرض کرد يا امير المؤمنين بفرما اصحاب رس در چه عصرى و چه جائى بودند و پادشاهشان که بود و پيغمبرى بآنها مبعوث شده بود يا نه و بچه عذابى هلاک شدند من در قرآن ذکر آنها را ديدم و خبر آنها را جائى نيافتم آنحضرت فرمود چيزى از من پرسيدى که کسى تا کنون از من نپرسيده و جواب آنرا از کسى بعد از من نخواهى شنيد مگر از آنکس که او از من شنيده باشد و نيست در قرآن آيه‌ئى مگر آنکه من آنرا و تفسير و مکان نزولش را که در کوه بوده يا در بيابان و وقت نزول آنرا که در شب بوده يا روز ميدانم و اشاره بسينه‌اش فرمود و فرمود بدانکه در اينجا علم بسيار است ولى طالبان آن کم است و عنقريب اگر من از دنيا بروم پشيمان خواهيد شد پس فرمود که آنها جماعتى بودند که پرستش درخت صنوبرى را مينمودند که نامش شاه درخت بود و يافث بن نوح آنرا در کنار چشمه‌ئى که نامش روشاب بود کاشته بود و بعد از طوفان آن درخت براى نوح روئيد و آن قوم را اصحاب رس گفتند براى آنکه پيغمبرشان را زنده زير زمين کردند و اين بعد از سليمان بن داود بود و آنها دوازده آبادى داشتند در کنار نهرى که نامش رس بود و آن آباديها از بلاد شرقى محسوب ميشد و آن نهر بنام آنها خوانده ميشد و هيچ نهرى در آنزمان پر آب‌تر و آبش گواراتر از آن نهر نبود و هيچ آبادى از آن آباديها آبادتر و باوسعت‌تر نبود اسم يکى آبان و دوّمى آذر و سوّمى دى و چهارمى بهمن و پنجمى اسفندار و ششمى فروردين و هفتمى ارديبهشت و هشتمى خرداد و نهمى مرداد و دهمى تير و يازدهمى مهر و دوازدهمى شهريور بود و بزرگترين آن بلاد اسفندار بود که پايتخت پادشاهشان بود که نامش‌تر کوز بن غابور بن يارش بن شاذان بن نمرود بن کنعان پادشاه زمان خليل الرحمن بود و چشمه زمان نوح و آن درخت صنوبر در آن بلد بود و در هر بلدى از آن بلاد تخمى از آن کاشته بودند و درخت صنوبرى روئيده و بزرگ شده بود و آب آن چشمه و جوى‌هاى آنرا بر خود و
جلد 4 صفحه 74
حيواناتشان حرام نموده بودند و هر کس از آنها ميآشاميد او را ميکشتند و ميگفتند آن مايه زندگانى خدايان ما است و آب خوراکى خودشان و حيواناتشان آب نهر رس بود که آباديهاشان در کنار آن بود و در هر ماهى از سال در يکى از آن بلاد عيدى قرار داده بودند که مردم در آنروز در آن بلد جمع ميشدند و پوششى از حرير که بر آن انواع صورتها بود بآن درخت ميپوشانيدند و بعدا گوسفند و گاو را پاى آندرخت ميآوردند و براى آن قربانى ميکردند و هيزم ميريختند و آتش در آن ميزدند و چون دود و بخار آن قربانيها در هوا بلند ميشد بطورى که آسمان ديده نميشد همه در برابر آندرخت سجده ميکردند و گريه و زارى مينمودند که آندرخت از آنها راضى شود و شيطان شاخه‌هاى آنرا حرکت ميداد و از آن صوتى مانند صداى طفلى که بگويد اى بندگان من از شما راضى شدم بلند ميکرد و آنها سر از سجده بر ميداشتند و مشغول شرابخوارى و ساز و نواز ميشدند و يک شبانه روز باين حال بودند و بعد بخانه‌هاشان ميرفتند و عجم اسم ماههاشان را از اسم آن بلاد اتّخاذ نمودند و ميگفتند اين عيد ماه شهريور و اين عيد ماه آبان است تا عيد اسفندار ميرسيد تمام مردم از کوچک و بزرگ در آن بلد بزرگ جمع ميشدند و در پاى آندرخت صنوبر بزرگ خيمه‌ئى از حرير که در آن انواع صورتها بود و دوازده در داشت هر درى مخصوص ببلدى بر پا مينمودند و در بيرون آن خيمه همه براى آندرخت سجده ميکردند و چند برابر قربانيهائيکه براى درختان ديگر مينمودند براى آندرخت قربانى ميکردند و در آن وقت شيطان آندرخت را حرکت تندى ميداد و با صوت بلند خشن بآنها وعده‌ها و نويدهاى زيادترى ميداد و آنها سر از سجده بر ميداشتند و در نهايت دلخوشى و نشاط بودند و از کثرت شرب و تغنّى و طرب بيهوش ميشدند و بهوش نميآمدند و حرف نميزدند و باين حال دوازده شبانه روز بشمار عيدهاى سال توقف داشتند و بعد بمنازل خودشان مراجعت مينمودند و چون کفرشان بخدا و پرستش آنها غير خدا را بطول انجاميد خداوند پيغمبرى را از بنى اسرائيل از نسل يهوداى پسر يعقوب عليه السّلام بر آنها مبعوث فرمود و او آنها را مدت مديدى بتوحيد و عبادت خدا دعوت نمود و آنها اعتنائى بسخنان او نکردند و چون او
جلد 4 صفحه 75
ديد دعوتش در آنها اثر نکرد و باز اصرار بکفر و ضلالت دارند و عيد بزرگشان رسيده عرضه داشت پروردگارا اينها تکذيب مرا نمودند و بر کفر باقى ماندند و پرستش درخت بيفائده‌ئى را ميکنند خدايا همه اين درختان را خشک کن و قدرت و سلطنت خود را بآنها بنما و چون فرداى آنروز رسيد آنمردم ديدند تمام آندرختان خشک شده و همه هراسان شدند و بعضى گفتند اين مرد که مدّعى پيغمبرى از جانب خداى آسمان و زمين است خدايان شما را سحر کرده تا شما را از پرستش آنها منصرف و متوجه بخداى خود کند و بعضى گفتند اين نيست بلکه چون خدايان شما ديدند اينمرد عيب‌جوئى از آنها ميکند و شما را دعوت بپرستش غير مينمايد بخشم آمدند و طراوت و خرمى خودشان را از شما پنهان نمودند تا شما بخشم آئيد و او را بکشيد و انتقام آنها را بکشيد پس همه متّفق بر اين شدند که آن پيغمبر را اعدام نمايند و در کنار آن چشمه چاهى کندند و آن پيغمبر را در آنچاه انداختند و بر وى چاه سنگ بزرگى نهادند و گفتند حال اميدواريم که خدايان ما از ما راضى شوند چون ديدند مردى را که از آنها بد گوئى ميکرد بسزاى خودش رسانديم تا خداى بزرگ دلش خنک شود و سبزى و خرمى خود را براى ما برگرداند و مثل پيشتر شود پس تمام آنروز را آنجا ماندند و ناله آن پيغمبر را مى‌شنيدند که ميگفت اى خداوندگار من تو مى‌بينى تنگى جا و سختى حال مرا بنا توانى و بيچارگى من رحم کن و جان مرا بزودى بگير و تأخير در اجابت دعاى من مفرما تا آن پيغمبر وفات نمود و خداوند بجبرئيل فرمود اين بندگان من که حلم مرا ديدند و مغرور شدند و خود را از عذاب من ايمن پنداشتند و غير مرا پرستيدند و پيغمبر مرا کشتند گمان ميکنند در برابر خشم من تاب مقاومت دارند و از تحت قدرت و سلطنتم ميتوانند خارج شوند با آنکه من انتقام ميکشم از کسيکه معصيت مرا کند و بيمى از عقوبتم نداشته باشد بعزت خود قسم که اين مردم را عبرت براى اهل عالم قرار خواهم داد پس چيزى نگذشت از آنکه آنها در عيدشان بودند که باد تند سرخ رنگى بر آنها وزيد که همه پراکنده و سرگردان و هراسان شدند و بيکديگر چسبيدند و زمين از زيرشان سنگ کبريت و يکپارچه آتش گشت و از بالاى سرشان ابر
جلد 4 صفحه 76
سياهى بر آنها آتش باريد و بدنهاشان چون سرب در آتش گداخته و آب شد و در نفحات بعد از نقل اين روايت با تفاوت مختصرى فرموده بعضى از اهل سنّت اين روايت را از حضرت سجاد از پدرش از امير المؤمنين عليهم السلام بتفاوت کمى نقل نموده‌اند و در کافى از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که جمعى از زنان وارد شدند بر آنحضرت و يکى از آنها سؤال نمود از حد مساحقه و حضرت فرمود حد آن حد زنا است آنزن عرض کرد خدا از آن در قرآن ذکرى فرموده فرمود بلى عرض کرد کجا است فرمود آنها اصحاب رسند و قمى ره از آنحضرت نقل نموده که زنى با کنيزش وارد بر او شد و عرض کرد چه ميفرمائى در کار زنها با زنها فرمود آنها اهل آتشند چون روز قيامت شود اين زنها را بياورند و چادر آتشين بر آنها بپوشانند و چکمه آتشين بپاهاشان کنند و چار قد آتشين بسرشان نمايند و در دلشان سيخهائى از آتش فرو کنند و آنها را بجهنم بيندازند آنزن عرضه داشت ذکرى از آنها در قرآن نيست فرمود چرا عرض کرد کجا است فرمود آنجا که فرموده و عادا و ثمود و اصحاب الرّس و آنها رسيانند و در مجمع از صادقين عليهما السلام نقل نموده که سحق زنان در اصحاب رس بوده و بتعبير ديگر زنان آنها سحّاقات بودند و معلوم است که اين روايات منافات با حديث علوى که اولا ذکر شد ندارد چون در آنحديث بيان کفر مردانشان شده بود و در اين روايات بيان گناه زنانشان شده و قمى ره فرموده رس نهرى است در ناحيه آذربايجان و در لغت براى رس معانى متعدده‌ئى ذکر شده که مناسب با حديث علوى مذکور است از قبيل نام چاه بقيه قوم ثمود که تکذيب نبى خود را نمودند و در آن چاه او را بند کردند تا فوت کرد و چاه بسنگ بر آورده و حبس نمودن و چاه کندن و در زير خاک کردن چيزى و در گور کردن و نام آبى و شايد آن نهر و آب همين رود ارس باشد که بر حسب عهد نامه ترکمن چاى سر حد ايران و روسيه شد و بلاد شمالى آنروز که جزء آذربادگان قديم بود بتصرف روسها در آمد و الف آن در فارسى زياد يا در عربى حذف شده باشد و سحق و مساحقه ماليدن زنى است عورت خود را بزن ديگر و حدّ آن صد تازيانه است مطلقا يا در صورت محصنه نبودن والا رجم است و تحقيق آن
جلد 4 صفحه 77
موکول بفقه ميباشد و در خاتمه خداوند اشاره بشدت جهالت و کثرت غفلت قريش و کفار مکه فرموده که اينها همه ساله براى تجارت بشام مسافرت مينمايند و شهر سدوم را که مسکن قوم لوط بود و خداوند بباران سجّيل اهل آنرا معذب و نابود فرمود مى‌بينند و آثار عذاب را در آنجا مشاهده مينمايند و باز متنبه نميشوند اين براى آنستکه اينها اصلا اعتقاد بمبدء و معاد ندارند و بهمان چشمى که دوابّشان بآن بلد مينگرند اينها مينگرند و ميگذرند نه بديده عبرت که موجب بيدار شدن از خواب غفلت است و در روايات قمى ره از امام باقر عليه السّلام بقريه سدوم که بلد قوم لوط بوده و باريدن باران سوء بر آنها بسجّيل که معرّب سنگ گل باشد تصريح شده است.