تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ إِذا رَأَوْکَ إِنْ يَتَّخِذُونَکَ إِلاَّ هُزُواً أَ هذَا الَّذِي بَعَثَ اللَّهُ رَسُولاً (41) إِنْ کادَ لَيُضِلُّنا عَنْ آلِهَتِنا لَوْ لا أَنْ صَبَرْنا عَلَيْها وَ سَوْفَ يَعْلَمُونَ حِينَ يَرَوْنَ الْعَذابَ مَنْ أَضَلُّ سَبِيلاً (42) أَ رَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ أَ فَأَنْتَ تَکُونُ عَلَيْهِ وَکِيلاً (43) أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَکْثَرَهُمْ يَسْمَعُونَ أَوْ يَعْقِلُونَ إِنْ هُمْ إِلاَّ کَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِيلاً (44) أَ لَمْ تَرَ إِلى رَبِّکَ کَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ وَ لَوْ شاءَ لَجَعَلَهُ ساکِناً ثُمَّ جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَيْهِ دَلِيلاً (45)
ثُمَّ قَبَضْناهُ إِلَيْنا قَبْضاً يَسِيراً (46) وَ هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَکُمُ اللَّيْلَ لِباساً وَ النَّوْمَ سُباتاً وَ جَعَلَ النَّهارَ نُشُوراً (47) وَ هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ وَ أَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً طَهُوراً (48) لِنُحْيِيَ بِهِ بَلْدَةً مَيْتاً وَ نُسْقِيَهُ مِمَّا خَلَقْنا أَنْعاماً وَ أَناسِيَّ کَثِيراً (49) وَ لَقَدْ صَرَّفْناهُ بَيْنَهُمْ لِيَذَّکَّرُوا فَأَبى أَکْثَرُ النَّاسِ إِلاَّ کُفُوراً (50)
ترجمه
و چون بينند تو را نميگيرندت مگر باستهزاء آيا اينست آنکه برانگيخت او را خدا برسالت
همانا نزديک بود که گمراه کند ما را از خدايانمان اگر نبود آنکه صبر کرديم بر آنها و زود باشد بدانند وقتى که بينند عذاب را که کيست گمراه‌تر
آيا ديدى آنرا که گرفت خدايش را خواهش نفس خود آيا پس تو ميباشى بر او نگهبان
يا مى‌پندارى که بيشتر آنها ميشنوند يا بعقل در مى‌يابند نيستند آنها مگر مانند چهار پايان بلکه آنها گمراه‌ترند
آيا نظر نکردى بسوى پروردگارت که چگونه گسترده گردانيد سايه را و اگر خواسته باشد هر آينه بگرداند آنرا ثابت پس قرار داديم آفتاب را بر آن راهنما
پس کشيديم آنرا بسوى خود کشيدنى آسان
جلد 4 صفحه 78
و او است آنکه قرار داد براى شما شب را پوشش و خواب را آسايش و قرار داد روز را زمان انتشار
و او است آنکه فرستاد بادها را بشارت دهندگان پيشاپيش رحمتش و فرو فرستاديم از آسمان آبى پاک
تا زنده کنيم بآن ديار بائرى را و سيراب کنيم بآن از آنچه آفريديم چهارپايان و مردمان بسيارى را
و هر آينه بتحقيق دوران داديم آنرا ميانشان تا متذکر شوند پس ابا نمودند بيشتر مردم مگر ناسپاسى و کفران را.
تفسير
خداوند متعال در تعقيب احوال کفار مکه فرموده که و چون تو را به بينند فقط وسيله استهزاء و سخريّه براى خودشان قرار ميدهند و بطور تمسخر با يکديگر ميگويند آيا اين مرد فقير آنچنان کسى است که خدا او را مبعوث به پيغمبرى نمود نزديک بود بسحر بيان و گفتار شيرين و ارائه خوارق عادات ما را از پرستش بتهامان منصرف و از راه آباء و اجدادمان باز دارد و خوب شد ما گول نخورديم و باقى مانديم بدين خودمان و صبر نموديم بر عبادت بتهامان ولى زود باشد که بدانند وقتى که عذاب سخت ما را به بينند که حق با که بود و چه کسانى در طريق ضلالت و گمراهى مشى مينمودند پيروان تو يا آنها و براى قوّت قلب در انجام وظيفه و تسلّاى خاطر پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله فرموده آيا ديدى تو کسيرا که فقط دلخواه خود را مانند خدا مطاع و متبوع خود قرار داده يا بدلخواه خود هر چندى خدائى براى خود اتّخاذ ميکند چون گفته‌اند بت‌پرستان مکه چنين بودند تا پيغمبر صلى اللّه عليه و اله اقرار کند که چنين کسيرا ديده و بعدا فرموده آيا تو ميتوانى او را نگهدارى کنى و مانع شوى از هوا پرستى يا بت‌پرستى او يقينا نميتوانى چون تو چنين قدرتى ندارى و او گوش بحرف حساب نميدهد و فکر نميکند تا چيزى بفهمد وظيفه تو فقط دعوت و موعظه و نصيحت و نتيجه آن اتمام حجّت است و گفته‌اند استفهام اول براى تقرير و تعجب است و استفهام دوم براى انکار ولى بنظر حقير محتمل است أ رأيت بمعناى اخبرنى باشد و يک استفهام انکارى بيش نباشد يعنى بگو بمن کسيکه هواپرست شد و گوش بسخن حق نداد تو ميتوانى بقوه خود او را خداپرست کنى نه چنين است بلکه گمان ميکنى که
جلد 4 صفحه 79
بيشتر آنها گوش بحرف حق ميدهند و تعقل و تفکر مينمايند لذا اهتمام بشأن آنها و طمع بايمانشان دارى ولى آنها مانند چهارپايانند در نشنيدن حق و نداشتن عقل و فکر بلکه گمراه‌ترند از آنها بجهات عديده از آن جمله آنکه آنها مطيع و منقاد مالک و مربّى و ولىّ نعمت خودشانند و اينها مطيع و منقاد پروردگار و منعم خودشان نيستند و آنها تميز ميدهند کسانيرا که بآنها احسان ميکنند از کسانيکه بآنها اسائه نمايند و اينها اين تميز را هم ندارند و آنها منافع خودشان را جلب مينمايند و مضار خودشان را دفع ميکنند باندک الهامى که از حق بآنها ميشود و اينها با اين همه آيات بيّنات و معجزات ظاهرات از خدا و پيغمبر او براى بيان مضار و منافع دنيوى و اخروى آنها ابدا اعتنائى نميکنند و متوجه بصلاح و فساد کار خودشان نيستند و آنها قادر بر تحصيل علم و کمال و ترقى و تعالى بمقامات عاليه نيستند لذا طلب نميکنند و اينها با آنکه قادرند خود را ببلندترين مقامات خلق برسانند رو باسفل السافلين ميروند و آنها مرض جهلشان مسرى نيست و بکسى ضرر نميرساند و اينها عالمى را بجهالت و ضلالت و غوايت و گمراهى مياندازند و اينکه خداوند فرموده بيشتر آنها گوش بسخن حق نميدهند و تعقل نميکنند براى آنستکه بعضى از آنها گوش ميدهند و ميفهمند و ميدانند ولى تکبر و عناد و رياست دو روزه دنيا آنها را از قبول حق باز ميدارد و اينها حال و مئالشان بمراتب بدتر از سايرين است چون کفرشان جحودى است که بدترين اقسام کفر است و قمى ره فرموده نازل شد در باره قريش براى آنکه امر معاش بر آنها سخت شد و از مکه بيرون آمدند و متفرق شدند و چون يکنفر از آنها درخت خوب يا سنگ خوبى را ميديد و خوشش ميآمد پرستش مينمود آنرا و قربانى مينمودند براى آن و بخونش آنرا آلوده ميکردند و چون شتر و گوسفندشان مريض ميشد آنرا براى شفاء بمعبودشان مى‌ماليدند تا روزى مردى شترش را آورد بمالد بچنين سنگى که آنرا سعد صخره ميناميدندرم کرد و پرت شد و اعضائش متفرق گشت و دو شعر از او نقل نموده که حاصلش آنستکه ما آمديم بوسيله سعد بسعادت برسيم بشقاوت رسيديم اين سنگ بى ثمرى است که سعادت و شقاوت را تميز نميدهد و ديگرى براى تبرک آمد ديد روباهى بر سر آن بول ميکند و شعرى از او نقل نموده که
جلد 4 صفحه 80
معناى آن آنستکه خدائى که روباه بر سرش بول کند ذليل و ناتوان است و در مجمع از سعيد بن جبير نقل نموده که معمول بت‌پرستان مکه اين بود که سنگ يا بتى را ميپرستيدند و چون بهتر از آنرا ميديدند آنرا دور ميانداختند و ديگرى را اختيار ميکردند و اين معناى من اتّخذا آلهه هواه است و خداوند بعد از نکوهش کفار بطرز بديعى اظهار قدرت خود را براى مردم نموده بمخاطبه جديدى با پيغمبر خود باين تقريب که آيا نديدى پروردگارت چگونه کشيد و پهن نمود سايه را که روشنى خالى از حرارت و زنندگى و ملايم با حس و طبع و واجد روح و صفا است از طلوع فجر تا بعد از طلوع آفتاب چنانچه قمى ره از امام باقر عليه السّلام نقل نموده در اين آيه که فرمود سايه ما بين طلوع فجر است تا طلوع آفتاب و اگر ميخواست خدا آنرا ثابت و ساکن و بيک منوال بدون کم و زياد شدن قرار ميداد ولى بمقتضاى حکمت و براى آنکه مردم اين نعمت خدا را بشناسند و قدردانى کنند آفتاب را معرّف و مبيّن و دليل بر وجود او قرار داد چون اگر تابش نور آفتاب نبود وجود سايه معلوم نميشد لذا بتبع حرکت آفتاب کم و زياد شد و قدر و قيمتش ظاهر گشت پس خداوند گرفت و کشيد آنرا بسوى خود و عالم غيب بارتفاع آفتاب در وسط روز و غروب آن در شب بگرفتن و کشيدنى آسان و ملايم و بتدريج و تبع حرکت غير تا باين بسط و قبض و ارتفاع و انخفاض و طلوع و غروب مصالح و منافع بندگان تأمين و امورشان منظم و مرتب گردد و الحق سايه يکى از نعمتهاى بزرگ خدا است که بيشتر قدرش در هواى گرم مخصوصا مناطق حاره معلوم ميشود لذا ظلّ ممدود جزء نعم بهشت شمرده شده و در برهان از اين شهر آشوب نقل نموده که پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم در جحفه نزول فرمود در زير درخت کم سايه‌ئى و اصحاب دور آنحضرت جمع شدند و او ناراحت گرديد پس آندرخت کوچک باذن خداوند بلند شد و همه را سايه کرد و نازل شد الم تر الى ربّک کيف مدّالظّلّ و لو شاء لجعله ساکنا و حکماء باين آيه استشهاد براى وجود منبسط نموده‌اند و او است آن خداوندى که شب را مانند لباس ساتر بندگان و پوشاننده آنها از انظار قرار داد و خواب را راحت ابدان و قاطع اعمال آنها فرمود چون اصل سبت بمعناى قطع است تا استراحت کنند و خستگى آنها رفع شود و روز را
جلد 4 صفحه 81
وقت حشر و نشر براى اداره معاش قرار داد و از اينجا است که خواب و بيدارى را نمونه‌ئى از مرگ و حشر قرار داده‌اند و در حديث نبوى است که چنانچه ميخوابيد ميميريد و چنانچه بيدار ميشويد برانگيخته ميگرديد و او است آن خداوندى که فرستاد بادها را در حاليکه بشارت دهندگان يا پراکنده کنندگان ابرند چون نشرا بنون جمع نشور بمعناى ناشر نيز قرائت شده است پيش از نزول باران رحمت خود و نازل نموديم ما از جانب بالا آبيرا که پاک و پاکيزه و پاک کننده هر چيزى است که بآن اصابت نمايد براى تکميل نعمت و تتميم منّت در احياء اراضى موات بروئيدن نبات و ابقاء بساتين معموره بمايه حيات و براى آنکه بياشامانيم آنرا ببسيارى از مخلوقاتمان از جنس شتر و گاو و گوسفند و افراد بشر و چون از بلدة بلد و مکان اراده شده موصوف بصفت مذکّر که ميّت باشد گرديده و ما ذکر اين نعمت بزرگ را در قرآن و ساير کتب به بيانات مختلفه نموديم يا باران را در بلاد مختلفه و اوقات متغايره با صفات متفاوته از ريز و درشت و تند و کند و غيرها نازل نموديم تا مردم متذکر شوند بوفور نعمت و کمال قدرت ما و شکرگزار و فرمانبردار باشند يا بدانند که ما ميتوانيم آنرا طورى و وقتى و جائى نازل نمائيم که براى آنها نافع باشد يا مضر و ميتوانيم آنرا از بلد آنها ببلد غير و از بلد غير ببلد آنها و از بيابان ببلد و از بلد به بيابان منتقل نمائيم خلاصه آنکه تمام اختياراتش بدست ما است و بر طبق حکمت و اقتضاء مصلحت گردش ميکند و در فقيه از پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم روايت نموده که فرمود هيچ روزى نيامده است بر اهل دنيا از بدو آفرينش مگر آنکه آمده است در آنروز باران و خواهد آمد پس قرار ميدهد خدا آنرا در هر جا که بخواهد و نيز از آنحضرت روايت شده که هيچ سالى بارانش بيشتر از سال ديگر نيست ولى چون گروهى گنه کار شوند خدا باران آنها را بر گروه ديگر نازل فرمايد و اگر همه گناه کار باشند بارانشان در بيابان و کويرها ببارد و با اين همه موجبات شکر گذارى از طرف خداوند باز بيشتر مردم کارى نکردند جز کفران نعمت به ناشکرى و معصيت و انکار و استکبار و نسبت دادن باران را بنزول يا طلوع کواکب که گفته‌اند معمول عرب بوده اگر بقصد استقلال باشد از مراتب
جلد 4 صفحه 82
کفران بلکه کفر است و اگر بقصد وساطت و مسخّر بودن آنها باراده الهى باشد ظاهرا عيبى ندارد و اگر مراد بيان اماره نزول آن باشد خالى از اشکال نيست و بهتر آنستکه هر وقت امرى نسبت بوسائط داده شود اسمى از اراده الهى ببرند که به ادب نزديکتر است.