تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ قالَ الَّذِينَ کَفَرُوا لَوْ لا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً کَذلِکَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَکَ وَ رَتَّلْناهُ تَرْتِيلاً (32)
شبهه پنجم کفار:
وَ قالَ الَّذِينَ کَفَرُوا: و گفتند آنانکه کافر شدند از يهود و نصارى يا مشرکان عرب. لَوْ لا نُزِّلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ جُمْلَةً واحِدَةً: چرا نازل نمى‌شود بر پيغمبر قرآن جمله يگانه، يعنى يکمرتبه مانند تورات موسى، و انجيل عيسى، و زبور داود عليهم السّلام؛ و اين اعتراض بى‌موقع از جمله اعتراضات و اقتراحات داله‌اند بر تنفر آنان از حق و تجانب آنها از اتباع آنچه قرآن متصف به صفت اعجاز است، و آن مختلف نمى‌شود به آنکه پراکنده يا مجموع نازل شود، و لذا ايشان قادر نبودند که سوره‌اى يا آيه‌اى به مثل آن آورند با آنکه اهل فصاحت بودند؛ پس اعتراض آنها در اين قسمت لغو و باطل، و محض عناد و انکار بوده. و
«1». تفسير منهج الصادقين، ج 6، ص 372، چاپ کتابفروشى اسلاميّه.
جلد 9 - صفحه 333
ديگر آنکه تفريق آن داراى فوائدى است که در جمله نمى‌باشد چنانکه مى‌فرمايد: کَذلِکَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَکَ: همچنين نازل فرموديم پراکنده و متفرق تا ثابت گردانيم و قوت دهيم به تفريق آن در اوقات متعدده قلب تو را، يعنى تا به تفرقه وحى، قلب تو را بر حفظ و فهم آن متمکن سازيم. و يا به جهت آنکه بصيرت تو را زياد فرمائيم به تجدد وحى در هر حادثه و هر امرى که رخ دهد.
وَ رَتَّلْناهُ تَرْتِيلًا: و بر تو خوانديم آن را از روى تبيين بعضى از پى بعض ديگر خواندنى با مهلت و تأنى در مدت طولانى که آن بيست سال يا بيست و سه سال بوده است.
تنبيه: در نزول قرآن بتدريج، هر آينه مصالح و حکمى است که عقول از احاطه به آن عاجز مى‌باشد، لکن شمه‌اى از فوايد آن به نظر رسيده از جمله:
1- اگر قرآن يکمرتبه نازل شدى، هر آينه شرايع هم بتمامه يکدفعه نازل شدى، و تحمل تکاليف بر امت گران آمدى، لا جرم تکاليف بتدريج نازل گشتى تا تحمل آن آسانتر و عمل به آن سهل تر شدى.
2- به نزول هر آيه، حضرت نبوى صلّى اللّه عليه و آله قوم را تحدى نمودى، و چون از آوردن به مثل آن عاجز شدى، عجز آنها نسبت به معارضه کل ثابت، و اعجاز تمامى قرآن محقق گشتى.
3- آنکه قرآن مشتمل بر ناسخ و منسوخ، و ناسخ بايد متأخر از منسوخ، و اجتماع آنها نشايد؛ زيرا نسخ تخصيص از ما نيست.
4- نزول آن به تأنى و تدريج، دستورى باشد براى امت که در قرائت آن، همان رويه را مرعى دارند تا آنکه قلوب متفهم به آن و از معانى آن بهره‌مند گردند، و لذا در آيه ديگر امر فرموده: «وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِيلًا» و احاديث شريفه نيز بر اين امر وارد شده:
در کافى- به اسناد خود از عبد اللّه بن سليمان روايت شده که سؤال نمودم حضرت صادق عليه السّلام را از معنى فرمايش الهى «وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِيلًا» فرمود که: حضرت امير المؤمنين عليه السّلام فرمود: آشکارا و مبين ساز آن را آشکار کردنى، و بسيار آن را به سرعت مخوان مانند سريع خواندن شعر بدون تدبر، و
جلد 9 - صفحه 334
پراکنده مسازيد حروف و کلمات آن را مانند پراکندگى خرماى زبون که از شدت پراکندگى نتوان جمع نمود، و لکن به حرکت آوريد قلبهاى قسى خود را به تلاوت آن، و نبوده باشد قصد هيچيک از شما آخر سوره. «1» بنابراين قاريان قرآن مجيد را لازم است مراعات اين قسمت که آيات شريفه را بتأنى و تأمل قرائت کنند تا معانى آن متذکر به قلب، و قلوب به تدبر در آن ثابت و راسخ گردد، نه آنکه همت شخص فقط ختم سوره باشد که از نيل به اين سعادت عظمى و فيروزى کبرى محروم بماند.