تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ عاداً وَ ثَمُودَ وَ أَصْحابَ الرَّسِّ وَ قُرُوناً بَيْنَ ذلِکَ کَثِيراً (38)
جلد 9 - صفحه 338
(قصه سوم و چهارم: قوم عاد و ثمود) وَ عاداً: و گردانيديم قصه عاد و اهلاک ايشان را به جهت تکذيب هود پيغمبر عليه السّلام علامتى براى مردمان تا از آن اعتبار يابند، يا وعده داديم قوم عاد را به عذابى دردناک. وَ ثَمُودَ: و نيز قرار داديم قوم ثمود را که تکذيب حضرت صالح نمودند آيتى براى مردمان.
نکته: قوله «و عادا» عطف است بر ضمير منصوب منفصل که مفعول اول «جعلنا» است، يا بر «ظالمين» که منصوب المحل است به جهت آنکه «اعتدنا» به معنى «وعدنا» باشد.
وَ أَصْحابَ الرَّسِ: و اصحاب چاه رس که در طغيان بحد نهايت رسيده بودند نيز هلاک و عبرت مردمان گردانيديم. وَ قُرُوناً بَيْنَ ذلِکَ کَثِيراً: و اهل قرنهائى که بودند ميان قبايل عاد و ثمود و هل رس، قرنهاى بسيار که جز خداى تعالى کسى ايشان را نداند، همه را هلاک ساختيم. گويند: مراد ميان نوح و اصحاب رس است و قرن، هفتاد يا چهل سال مى‌باشد.
(قصه پنجم: اصحاب رس) در عيون اخبار الرضا و علل الشرايع از حضرت رضا که از پدران گرام خود از حضرت على بن الحسين عليهم السّلام فرمود: مردى از بزرگان بنى تميم خدمت حضرت امير المؤمنين عليه السّلام عرض کرد: اصحاب رس چه کسانند و در کدام عصر بودند و پيغمبر ايشان که بود و جاى ايشان در کجا بود و به چه چيز هلاک شدند، من در کتاب خدا ذکر آنها مى‌يابم و قصه آنها مذکور نيست؟
حضرت فرمود: از من چيزى پرسيدى که هيچکس نپرسيده و کسى از آن خبر ندهد، بدان که ايشان قومى بودند که درخت صنوبر را مى‌پرستيدند و آن را شاه درخت مى‌گفتند، آن را يافت پسر نوح عليه السّلام بر کنار چشمه‌اى به نام دوشاب کشته بود، و ايشان را «اصحاب رس» مى‌گفتند براى آنکه پيغمبر خود را در زمين کردند؛ و قبل از سليمان بن داود عليه السّلام بود، و دوازده درخت در اطراف آن چشمه بود، مکان آنها در بلاد مشرق دوازده قريه بود که معمورتر و با
جلد 9 - صفحه 339
وسعت تر از آنها نبود؛ اسامى آنها: ابان- آذر- دى- بهمن- اسفندار- فروردين- ارديبهشت- خرداد- تير- مرداد- شهريور- مهر- پادشاه آنها «ترکور» از اولاد نمرود، پايتختش اسفندار، و آن چشمه و صنوبر در آن واقع بود، هر شهرى از آن شهرها درختى از صنوبر و نهرى از آن چشمه جارى و بر چهارپايان و خودشان آن را حرام کرده بودند و مى‌گفتند: اين آبها سبب زندگى خدايان ما و سزاوار نيست از زندگى ايشان کم کنيم، و از آب ديگر به کار مى‌بردند. و در هر ماهى در شهرى عيدى داشتند همه در آنجا حاضر و روى صنوبر پرده‌اى از خز کشيده که انواع صورتها در آن بود، پس گوسفندها و گاوها آورده قربانى مى‌کردند، هيزم جمع و آتش در قربانيها مى‌انداختند، چون دود و بخار آن در هوا بلند مى‌شد، همه براى درخت به سجده مى‌افتادند و تضرع مى‌کردند که از آنها راضى شود شيطان شاخه‌هاى درخت را به حرکت و از ساق درخت مانند طفلى فرياد مى‌کرد که: اى بندگان از شما راضى شدم، دلهاى شما شاد؛ چون آن را مى‌شنيدند، سر از سجده بلند، شراب مى‌خوردند و دف و سنج و سازها را به نغمه در آورده آن روز تا شب مشغول طرب، و روز ديگر به خانه‌ها برمى‌گشتند. به اين سبب عجم ماههاى خود را به اين نامها ناميدند و هنگام عيد بزرگ و کوچک، تماما نزد صنوبر بزرگ و چشمه اصل حاضر و پرده رفيعى که به انواع صورتها زينت داده بودند بر سر آن درخت، و براى آن دوازده درگاه هر کدام مخصوص اهل يک شهر، و قربانيها چندين برابر؛ پس شيطان درخت را حرکت شديد و آنها را وعده مى‌داد و بعد به شرب خمر و ساز و طرب مشغول تا مدهوش مى‌شدند، دوازده شبانه روز به اين حال و برمى‌گشتند. چون کفر آنها زياد شد، خداوند تعالى پيغمبرى مبعوث، آنها را دعوت به توحيد، نپذيرفتند و بر کفر افزودند. دعا نمود تا تمام درختان خشک شد، جمعى گفتند:
اين پيغمبر سحر نموده، و گروهى گفتند: خدايان غضب نموده بر شما. چون اين مرد مذمت کرد آنها را، پس چاهى حفر و از ارزيز «1» آن را بر آوردند پيغمبر را در ميان
«1». ارزيز به معناى قلع آمده است ولى در متن عربى رصاص ذکر شده که به معنى سرب مى‌باشد.
جلد 9 - صفحه 340
آن، و بت بزرگ را به سر چاه گذاردند تا ناله او را بشنود؛ و ناله نمود تا قبض روح شد. حق تعالى به جبرئيل فرمود: کثرت حلم من، اين بندگان کافر نعمت را مغرور و سالها به عبادت غير من مشغول، و معذلک پيغمبر مرا مى‌کشند؛ اکنون از آنها انتقام گيرم و به عزت و جلال خود که آنها را عبرت عالميان قرار دهم.
روز عيد به عادت سابقه مشغول لهو و لعب، حق تعالى باد سرخى فرستاد، ترسيدند و درهم آويختند؛ پس زمين را مانند کبريت گردانيد و ابر سياه از بالاى سر آتش بر آنها باريد، همه هلاک شدند. اينست قصه اصحاب رس، پناه مى‌برم به خدا از عذاب او، و لا حول و لا قوة الا باللّه العظيم. «1»