تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ عِبادُ الرَّحْمنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْناً وَ إِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً (63)
بعد از آن وصف بندگان منقاد خود را فرمايد:
وَ عِبادُ الرَّحْمنِ: و بندگان خاص خداى بخشنده يا پرستندگان که ثابت مى‌باشند در عبادت او.
نکته: اضافه براى تخصيص و تفضيل است. نزد بعضى چنانکه اسم رحمان خاصه خدا باشد، اين بندگان هم که اوصاف آنان مذکور شود خواص بارگاه سبحانى هستند. «2» وصف اول:
«1». تفسير برهان، ج 3، ص 172، روايت 2، چاپ دار الکتب العلمية.
«2». تفسير منهج الصادقين، ج 6، ص 416، چاپ کتابفروشى اسلاميّة.
جلد 9 - صفحه 369
الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْناً: آنانند که راه مى‌روند بر زمين از روى تواضع و افتادگى، يا به سکينه و وقار نه از شر و بطر، چنانکه زى متکبران است، و لذا حضرت صادق عليه السّلام فرمايد: هو ان يمشى الرّجل بسجيّته الّتى جبل عليها لا يتکلّف و لا يتبختر. «هون» آنست که مرد راه رود به طبيعتى که خلق شده بر آن به زحمت نياندازد خود را و تکبر نکند. «2» ممکن است مراد اين باشد که شخص راه رود به حالت خاک که افتادگى و پستى و خلقت انسانى از آنست. نزد بعضى معنى آنکه راه روند به خوارى و شکستگى. «3» على بن ابراهيم قمى از حضرت باقر عليه السّلام روايت نموده فرمود: مراد از اين آيه ائمه هدى عليهم السّلام هستند که از ترس دشمنان خود به آرامى راه مى‌روند؛ «4» و منافاتى نيست ظاهر آيه شامل تمام مؤمنين، و باطن آيه مراد ائمه هدى مى‌باشند.
صفت دوم آنان آنکه:
وَ إِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ: و چون مخاطبه کنند ايشان را نادانان و سفيهان و سخنان بى‌ادبانه گويند، قالُوا سَلاماً: گويند ايشان در جواب قولى با سلامت، يعنى سخنى با صواب که به آن سالم مانند از آزار و ضرر آنان. يا مراد آنکه به مسالمت رفتار کنند و معترض آنها نشوند و اعراض نمايند از مکالمه و مجادله آنها. يا سلام اينجا به معنى متارکه باشد که واگذارند آنها را و مقابله نکنند آنها را به مثل آنچه آنها گويند از فحش و سخنان هرزه. اين يک دستور اخلاقى است که چقدر فوائد دارد.
در منهج- ابو برده سلمى روايت نموده که حضرت رسول اکرم صلّى اللّه عليه و آله فرمود: از امت من جمعى باشند که من ايشان را دوست مى‌دارم و ايشان مرا دوست دارند و آنها هنوز بوجود نيامده‌اند، گوئيا من ايشان را مى‌بينم نصيحت کننده يکديگر باشند و آنچه دارند بر مردم بذل نمايند و دائم از مردمان
«2». همان مدرک.
«3». همان مدرک.
«4». تفسير على بن ابراهيم قمى، ج 2، ص 116، از انتشارات کتابفروشى علّامه قم.
جلد 9 - صفحه 370
گريزان باشند و به صفت صبر و حلم آراسته و بر کوچکان رحيم و بر بزرگان به حرمت رفتار و با هم مواسات کنند، توانگران ايشان به فقرا بذل، و اقوياى آنها بر ضعفا مشفق باشند، عيادت مريضان و تشييع مردگان کنند، و در طريق رفق و مدارا سلوک کنند. عرض کردند: يا رسول اللّه با غلامان رفق کنند؟ فرمود: نه، ايشان را غلامى نباشد، بلکه خودشان خدمت کنند، بلکه با جاهلان و سفيهان مدارا نمايند، بعد اين آيه تلاوت فرمود: «وَ عِبادُ الرَّحْمنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ ...». «1»