تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ هُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَ النَّهارَ خِلْفَةً لِمَنْ أَرادَ أَنْ يَذَّکَّرَ أَوْ أَرادَ شُکُوراً (62)
وَ هُوَ الَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَ النَّهارَ خِلْفَةً: و اوست آن ذاتى که به حکمت تامّه گردانيد شب و روز را صاحب اختلاف، يعنى مخالف يکديگر در صفات و احوال، يا خلف و متعاقب يکديگر در رفتن و آمدن، يا قائم مقام يکديگر در چيزى که سزاوار است که عمل نموده شود؛ چنانچه ابن عباس گفته: روز را خليفه شب و شب را خليفه روز گردانيد تا هر کس کار دينى يا دنيوى از او فوت شود، تلافى کند. «1» لِمَنْ أَرادَ أَنْ يَذَّکَّرَ: براى کسى که خواهد اينکه ياد کند امر فوت شده خود را، أَوْ أَرادَ شُکُوراً: يا خواهد که سپاسدارى کند نعمت خدا را، يعنى تا وقت باشد براى متذکرين و ورد شاکرين و قضاى فوائت.
شيخ در تهذيب روايت نموده از حضرت صادق عليه السّلام در اين آيه فرمود:
قضاى نماز شب به روز، و نماز روز به شب. «2»
«1». تفسير منهج الصادقين، ج 6، ص 415. چاپ کتابفروشى اسلاميّه.
«2». تفسير صافى، ج 4، ص 22، به نقل از تهذيب. چاپ سعيد مشهد و نيز در تهذيب الاحکام شيخ صدوق، ج 2، باب مواقيت، ص 275، ح 1093، چاپ بيروت.
جلد 9 - صفحه 368
مراد قضاى نوافل روز است به شب، و نوافل شب به روز به قرينه روايت ديگر که شخصى از حضرت صادق عليه السّلام سؤال نمود: فدايت شوم چه بسا فوت مى‌شود مرا نماز شب يک ماه و دو ماه و سه ماه، پس قضا نمايم آن را به روز آيا جايز است؟ فرمود: روشنى چشم تو باشد، قسم به خدا سه مرتبه اين را فرمود:
بدرستى که خدا فرمايد «هو الّذى جعل الليل و النّهار خلفة». «1» نزد بعضى معنى آنکه اختلاف شب و روز، و متعاقب يکديگر قرار داد براى کسى که خواهد ياد کند بدايع قدرت و صنايع خلقت را در ايجاد شب و روز و به آن عالم شود که ناچار است آن را از صانع و مدبرى، يا خواهد سپاسدارى و شکرگزارى او را نمايد بر نعمتها.