تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ مَنْ تابَ وَ عَمِلَ صالِحاً فَإِنَّهُ يَتُوبُ إِلَى اللَّهِ مَتاباً (71)
وَ مَنْ تابَ: و هر که توبه کند از گناهان، يعنى ترک آن نمايد و از آن پشيمان شده جازم شود که ديگر نکند، وَ عَمِلَ صالِحاً: و بجا آورد کارهاى نيکو به جهت تلافى ما فات و تدارک تقصيرى که از او واقع شده. و يا هر که خارج
«1». تفسير برهان، ج 3، ص 175، چاپ دار الکتب العلميه، به نقل از امالى شيخ طوسى.
«2». تفسير منهج الصادقين، ج 6، ص 422، چاپ کتابفروشى اسلاميّه.
جلد 9 - صفحه 378
شود از معصيت و داخل گردد در طاعت، فَإِنَّهُ يَتُوبُ إِلَى اللَّهِ مَتاباً: پس بدرستى که او باز گردد به سوى خدا بازگشتنى نيکو، يا بدرستى که او رجوع کرده باشد به طاعات و مرضات الهى رجوعى پسنديده که ما حى عقاب و محصل ثواب باشد، يا او بازگشته به خدا که دوست مى‌دارد تائبان را و آنچه مستحق آنند به ايشان عطا مى‌فرمايد.
تنبيه: از على بن عيسى نقل شده که ميانه توبه به خدا و توبه از قبيح فرق است، زيرا توبه الى اللّه، مقتضى طلب ثواب اوست؛ و توبه از قبيح، مقتضى قبح آنست قطع نظر از آنکه به آن طلب ثواب باشد. بنابراين معنى آنست که هر که عزم کند بر توبه از معاصى، پس سزاوار آنست که متوجه سازد آن توبه را به خداى، يعنى قصد کند به آن طلب ثواب و رضاى او را، چه رجوع به جزاى حضرت اوست، پس محاسب او خواهد بود. اين تعميم بعد از تخصيص است، زيرا آيه اولى توبه از گناهان سه گانه و اين آيه مطلق باشد. «1» در کافى- از حضرت باقر عليه السّلام فرمود: بدرستى که خداى تعالى شديدتر است از حيث فرح به توبه بنده مؤمن از مردى که گم کرده باشد توشه و راحله خود را در شب تاريک پس يابد آن را؛ پس خدا شديدتر باشد از جهت فرح به توبه بنده از اين مرد به راحله خود هنگامى که يابد آن را. «2» بيان: چون فرح از صفات نفسانى و موجب تغير مى‌باشد، اطلاقش به خدا جايز نيست، پس فرح در حديث و امثال آن کنايه باشد از رضا و سرعت قبول و نيکوئى جزا.