تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ وَ لا تَمُوتُنَّ إِلاَّ وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (102)
«1» اصول کافى، جلد 2، کتاب الايمان و الکفر، صفحه 63، حديث اوّل.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 192
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا: اى کسانى که ايمان آورده‌ايد به خدا و پيغمبر و معتقدات ايمانيه، اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ: بترسيد و بيانديشيد خدا را از مخالفت، چنانچه سزاوار ترسيدن است از او.
بيان: مفسرين را در اين آيه وجوهى است: 1- تفسير برهان- به سند صحيح و عياشى، از حضرت صادق عليه السّلام سؤال شد از اين آيه، قال يطاع و لا يعصى و يذکر فلا ينسى و يشکر فلا يکفر. «1» فرمود: اطاعت نمائيد و به هيچ وجه در حق او عصيان نورزيد و پيوسته به ياد او باشيد و در هيچ زمانى او را فراموش نکنيد و به شکر گزارى او اشتغال و در هيچ وقت کفران منمائيد. 2- پرهيز از جميع معاصى است. 3- قيام به واجبات و اجتناب از محرمات. 4- مجاهده در راه خدا و مبالات نداشتن از ملامت ملامت کنندگان و قيام به قسط و عدل در تمام احوال. 5- نسخ آيه شريفه، چنانچه از حضرت باقر و صادق عليهما السّلام مروى است بعد از نزول اين آيه، صحابه عرض کردند. يا رسول اللّه کيست که قوه و طاقت اين داشته باشد، زيرا حق تقوا مقدور هيچکس نيست؛ عنايت الهى شامل، و آيه شريفه نازل شد: فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ: پس بپرهيزيد خدا را بقدرى که مى‌توانيد ... «2» وَ لا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ: و البته البته بايد نميريد، مگر در حالى که شما مسلمان باشيد.
بيان: مفسرين را در اين آيه وجوهى است: 1- دوام اتصاف به عقايد اسلاميه تا وقت موت، و از اينگونه است اطاعت پيغمبر و اطاعت کسانى که امر فرموده به موالات آنها و تمسک به ولايت ايشان يعنى ائمه معصومين عليهم السّلام، چنانچه در روايت برهان اشاره شده. 2- مباشيد بر هيچ حالى از
«1» تفسير برهان، جلد اوّل، صفحه 304. حديث اوّل ذيل آيه.
«2» تفسير برهان جلد اوّل، صفحه 305، حديث 6 و 7- مجمع البيان جلد اوّل صفحه 482.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 193
احوال، سواى حال اسلام در وقتى که موت، شما را دريابد. 3- ترک اسلام منمائيد، بلکه بر حال اسلام باشيد تا آنکه موت وارد شود به اسلام تصادف نمايد. 4- تفسير اسلام به حسن ظن، يعنى البته نميريد مگر آنکه به حالت حسن ظن به خداى تعالى. ابن عباس روايت نموده که حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بعد از نزول آيه شريفه فرمود: فلو انّ قطرة من الزّقّوم قطرت فى الارض لامّرت على وجه الارض معيشتهم فکيف بمن هو طعامه «2». پس اگر قطره‌اى از زقوم بر زمين ريزد، هر آينه زندگانى بروى زمين تلخ شود. پس چگونه است حال کسى که طعام او از زقوم باشد. اشاره است به آنکه هر کس به غير اسلام بميرد، زقوم طعام او باشد در جهنم.
تبصره: آيه شريفه ترغيب و تحريص است به تقوى و ملازمت به طاعت الهى و دوام و استمرار آن تا وقت موت. و حضرت امير المؤمنين عليه السّلام در بعضى از خطب فرمايد: و اعتصموا بتقوى اللّه فانّ لها حبلا وثيقا عروته و معقلا منيعا ذروته و بادروا الموت غمراته و امهدوا له قبل حلوله و اعدّوا له قبل نزوله، فانّ الغاية القيامة و کفى بذلک واعظا لمن عقل و معتبرا لمن جهل. «1» (الخطبه) يعنى: و متمسک شويد به پرهيزکارى و ترس از خدا، پس بدرستى که براى تقوى رشته‌اى است، به غايت محکم است گوشه آن ريسمان، و جاى پناهى است که پايدار است بلندى او. و سبقت گيريد بر موت به طاعت، و بشتابيد به تهيه اسباب عبادت به واسطه استراحت در سختيهاى آن. و بگسترانيد به معونت عبادت جاى آن را در زمان اختيار پيش از وارد شدن آن به اضطرار. و آماده شويد براى آن قبل از نزول آن. پس بدرستى که غايت کار خلايق، قيامت است. و کافى است موت يا قيامت پند دهنده است مر کسى را که عاقل باشد، نه غافل، و محل عبرت براى کسى که جاهل باشد. (در خانه اگر کس است يک حرف بس است.)
«2» بحار الانوار، جلد 8، صفحه 302، حديث 61 (روايت از امير المؤمنين عليه السّلام با مضمون مشابه)
«1» نهج البلاغه، خطبه 192.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 194