تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً وَ لا تَفَرَّقُوا وَ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْکُمْ إِذْ کُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً وَ کُنْتُمْ عَلى شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَکُمْ مِنْها کَذلِکَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَکُمْ آياتِهِ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ (103)
وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً: و تمسک نمائيد و چنگ زنيد به دين خدا که ريسمانى است متين و محکم، در حالتى که مجتمع باشيد.
نکته: حبل در لغت، به معنى ريسمان، و در اصطلاح اهل معانى، بيان «استعاره» است به جهت آنکه تمسّک به آن، موجب نجات است از چاه ضلالت، چنانچه تمسّک به ريسمان، سبب سلامتى از چاه هلاکت است و وثوق و اعتماد بر آن (ترشيح مجاز) است براى اعتصام.
بيان: مفسّرين را در آيه شريفه اقوالى است نسبت به حبل اللّه:
1- مراد دين الهى، که اسلام است.
2- قرآن، چنانچه حضرت امير المؤمنين عليه السّلام در ذيل خطبه‌اى فرمايد: و عليکم بکتاب اللّه فانّه الحبل المتين و النّور المبين و الشّفاء النّافع و الرّىّ النّاقع و العصمة للمتمسّک و النّجاة للمتعلّق (الخ) «1». و بر شما باد عمل کردن به کتاب خدا که قرآن است. پس بدرستى که قرآن، ريسمانى است محکم و استوار، و نورى است به غايت آشکار، و شفا دهنده ايست با فايده از مرض روحى و جسمى، و سيراب کننده‌اى است تشنگى نشاننده، و نگاهدارنده‌اى است براى تمسک کننده.
«1» نهج البلاغه، خطبه 154.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 195
و نيز در عيون اخبار الرضا- صدوق رحمة اللّه از حضرت رضا عليه السّلام مروى است که فرمايد: هو حبل اللّه المتين و عروته الوثقى و طريقته المثلى المؤدّى الى الجنّة و المنجى من النّار (الخ) «1». قرآن ريسمان محکم خدا است و دست آويز مستحکم او است، که تمسک و توسل، به قرآن، سبب نجات از تمام آفات روحانى و جسمانى و دنيوى و اخروى است. و مشتمل است شريعت خدا را که افضل از جميع شرايع است، مى‌کشاند پيروان خود را به بهشت و نجات دهنده است از آتش جهنم.
3- مراد، حضرت رسالت است صلّى اللّه عليه و آله و سلّم، يعنى همه اجتماع کنيد در تمسک به متابعت آن حضرت تا سعادت را دريافته باشيد.
4- مراد، تمسک به ولايت ائمه معصومين عليهم السّلام:
1- ابو سعيد خدرى از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم روايت نموده: ايّها النّاس قد ترکت فيکم الثّقلين ان اخذتم بهما لن تضلّوا بعدى، احدهما اکبر من الاخر کتاب اللّه حبل ممدود من السّماء الى الارض و عترتى اهل بيتى، الا و انّهما لن يفترقا حتّى يردا علىّ الحوض «2». اى گروه مردمان، به تحقيق گذاردم در ميان شما دو ريسمان، اگر بگيريد هر دو را به تمسک، هرگز گمراه نشويد بعد از من: يکى از آن دو اکبر است از ديگرى. کتاب خدا ريسمانى است ممدود از آسمان به زمين، و ديگر عترت من اهل بيت من. آگاه باشيد بدرستى که اين دو هرگز جدا نشوند از هم تا وارد شوند در حوض کوثر بر من.
2- ابن عباس روايت نموده که خدمت حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بوديم. اعرابى آمد، گفت: شنيدم فرمودى: و اعتصموا بحبل اللّه، پس چيست حبل اللّه که ما تمسک جوئيم؟ حضرت دست به شانه على عليه السّلام
«1» عيون اخبار الرضا جزء دوّم، باب 34- بحار الانوار، جلد 92، صفحه 14، حديث 6.
«2» در باره حديث ثقلين و صحّت و اعتبار آن به کتاب شريف احقاق الحق، جلد 9، صفحه 309 تا 375- بحار الانوار علامه مجلسى جلد 23، الغدير علامه امينى، عبقات الانوار مير حامد حسين هندى مجلد حديث الثقلين و غاية المرام بحرانى رجوع فرمائيد.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 196
زد فرمود: تمسک به اين نمائيد، او است حبل المتين. «1» 3- در امالى- صدوق رضوان الله عليه و تفسير ثعلبى از حضرت صادق عليه السّلام فرمود: نحن حبل اللّه الّذى قال اللّه و اعتصموا بحبل اللّه جميعا. «2» وَ لا تَفَرَّقُوا: و دسته دسته نشويد و متفرق مشويد از طريق حق به وقوع خلاف ميان شما مانند اهل کتاب، بلکه متفق الکلمه و مجتمعا اقدام نمائيد بر ايمان و ثبات در طاعت الهى و ترک عصيان. 1- و متفرق نشويد از هم مثل تفرق شما در جاهليت که محاربه و مقاتله مى‌نموديد با يکديگر. 2- ذکر چيزى نکنيد که موجب تفرق و سبب زوال محبت و الفت شما شود. 3- مراد تفرقه در ولايت است، چنانچه انس بن مالک روايت نموده از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم که فرمود: بنى اسرائيل هفتاد و يک فرقه شدند که يکى از آنها نجات يافته و هفتاد فرقه ديگر در دوزخ هستند، امّت عيسى بعد از او هفتاد و دو فرقه شدند که يک فرقه ناجى و بقيّه در جهنم مى‌باشند؛ و امّت من هفتاد و سه فرقه، و همه به جهنم روند، مگر يک فرقه، عرض کردند کدام فرقه؟ دست به شانه حضرت على عليه السّلام گذاشت، فرمود: اين شخص و اولاد و اتباع او؛ بعد آيه شريفه تلاوت فرمود: وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً وَ لا تَفَرَّقُوا. «3» 4- تفسير برهان- على بن ابراهيم قمى رضوان اللّه عليه از حضرت باقر عليه السّلام روايت نموده در آيه وَ لا تَفَرَّقُوا قال:
انّ اللّه تبارک و تعالى علم انّهم سيفترقون بعد نبيّهم و يختلفون فنهاهم عن التّفرّق کما نهى من کان قبلهم فامرهم ان يجتمعوا على ولاية ال محمّد عليهم السّلام و لا يتفرّقوا. «4» فرمود: بدرستى که خداوند تبارک و تعالى دانا بود که ايشان بزودى
«1» بحار الانوار، جلد 36، صفحه 15 تا 21.
«2» تفسير برهان، جلد اول، صفحه 307، حديث 9.
«3» روايات مربوط به افتراق امّت در کتاب شريف بحار الانوار، مجلد هشتم (طبع قديم) باب النوادر ثبت شده است.
«4» تفسير برهان، جلد اوّل، صفحه 307، حديث 10.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 197
تفرقه شوند بعد از پيغمبرشان و اختلاف کنند. پس نهى فرمود آنها را از تفرق، چنانچه نهى نمود کسانى که پيش از ايشان بودند. پس امر فرمود که مجتمع شويد بر ولايت آل محمد عليهم السّلام و متفرق نشويد.
وَ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْکُمْ: و ياد بياوريد نعمتهاى خدا را که بر شما لطف فرموده، و از جمله آن هدايت و توفيق و تمسک به دين اسلام است که در نتيجه، زوال غل و غش، و ايجاد الفت گردد، چنانچه فرمايد: إِذْ کُنْتُمْ أَعْداءً: وقتى که بوديد شما دشمنان يکديگر در زمان جاهليت، فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِکُمْ: پس تأليف فرمود خدا ميان قلبهاى شما محبت را بواسطه برکت کلمه توحيد و اسلام، و رفع تنازع نمود از ميان شما به ميمنت حضرت سيد الانام صلّى اللّه عليه و آله و سلّم، فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً: پس گشتيد به رحمت الهى برادران يکديگر، يعنى برادران دينى يکديگر شديد و منتظم و مرتبط به هم، به سبب يک خدا و يک پيغمبر و يک کتاب و يک شريعت، وَ کُنْتُمْ عَلى شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ: و بوديد شما به واسطه ضلالت و جهالت بر کنار گودالهاى آتش، يعنى مشرف بر وقوع در آتش جهنم به جهت کفر، زيرا اگر در حال کفر مرگ به شما مى‌رسيد، هر آينه در جهنم مخلّد بوديد به عذاب. فَأَنْقَذَکُمْ مِنْها:
پس نجات داد شما را خداوند از آن حفره‌هاى آتش به برکت اسلام و ايمان، کَذلِکَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَکُمْ آياتِهِ: همچنين بيان فرمايد خدا براى شما دلايل وحدانيت خود را و مبين و آشکارا فرمايد حجج بيّنه دين حق را، لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ: براى اينکه هدايت يابيد و قبول نمائيد دين حق را.
نکته: اين کلام در معنى تعليل است، يعنى به جهت اراده ثبات شما بر هدايت و ازدياد لطف بر شما، اين آيات را نازل فرمود.
تنبيه: آيه شريفه آگاهى است به عموم مسلمانان در هر عصر و زمان، در اعتصام به حبل الهى به هيئت اجتماعى، و تحذير است از تفرقه و اختلاف، و تذکّر به رفع عداوت و خصومت از ميان آنان به برکت اسلام، و ايجاد اتحاد و اخوت به سبب کلمه توحيد و ايمان؛ پس نعمت عظيمى را خداوند منّان به
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 198
لطف و مرحمت خود به مسلمانان عطا فرموده که بايد خيلى حق شناسى و قدردانى نمود. بنابراين شايسته و سزاوار نيست که پس از اتحاد و الفت، موجبات افتراق و اختلاف به جهت اغراض شخصيه فراهم، و اخوّت به خصومت مبدل شود. حضرت امير المؤمنين عليه السّلام در نهج البلاغه در ذيل خطبه‌اى در مذمت اختلاف فرمايد:
الههم واحد و نبيّهم واحد و کتابهم واحد أ فامرهم اللّه سبحانه باختلاف فاطاعوه ام نهاهم عنه فعصوه؟ ام انزل اللّه دينا ناقصا فاستعان بهم على اتمامه؟ «1» (الخطبه).
و حال آنکه خداى ايشان يکى است و پيغمبرشان يکى است و کتاب ايشان يکى است (اين کلام صريح است بر آنکه قول حق يکى و اهل حق يکى است) آيا پس امر فرموده است خداى سبحان ايشان را به اختلاف، پس اطاعت خدا نموده‌اند در آن حکم يا نهى فرموده آنها را از اختلاف، پس نافرمانى کرده‌اند. يا نازل فرموده خدا دينى که ناتمام است، پس يارى خواسته به ايشان بر تمام گردانيدن آن.