اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
يا أَيُّهَا الَّذِين‌َ آمَنُوا اتَّقُوا اللّه‌َ حَق‌َّ تُقاتِه‌ِ وَ لا تَمُوتُن‌َّ إِلاّ وَ أَنتُم مُسلِمُون‌َ (102)
اي کساني که ايمان آورديد بايمان تنها قناعت نکنيد بلکه تقوي و پرهيز کنيد از براي خداوند حق‌ّ تقوي را و ثابت باشيد بر اسلام تا آخر عمر که مسلمان از دنيا برويد.
حق‌ّ تقوي مرتبه اعلاي تقوي است و در اول سوره بقره در کلمه هُدي‌ً لِلمُتَّقِين‌َ مراتب تقوي ذکر شد و خلاصه آن اينست.
1- تقواي از عقائد باطله و مسالک سخيفه که موجب کفر و ضلالت ميشود.
2- از ترک واجبات و فعل کبائري که باعث زوال دين ميشود در حين موت 3- تقواي از کليه معاصي کبيره که موجب فسق و زوال عدالت ميشود.
4- از کليه معاصي حتي صغائر. 5- از ملکات رذايل اخلاقي.
6- از مکروهات. 7- از مباحات زائد بر مقدار ضرورت عرفي.
8- از غفلت از خدا و روز جزاء و البته اعلاي اينکه مراتب خاص معصومين است و بر طبق اينکه معني اخبار داريم.
در برهان از إبن بابويه از حضرت صادق عليه السّلام در تفسير اينکه جمله فرموده
(يطاع و لا يعصي و يذکر فلا ينسي و يشکر فلا يکفر)
و از إبن شهرآشوب از امير المؤمنين عليه السّلام روايت کرده فرمود
(و اللّه ما عمل بها غير بيت رسول اللّه نحن ذکرناه و لا ننساه و نحن شکرناه فلن نکفره و نحن اطعناه فلم نعصيه)
و معلوم است اينکه امر براي رجحان است اعم از واجب و مستحب‌ّ، در واجبات و محرمات تقوي واجب و در غير آنها مستحب‌ّ.
و بعضي از مفسرين گفتند اينکه جمله منسوخ شده بآيه شريفه فَاتَّقُوا اللّه‌َ مَا استَطَعتُم سوره آيه، و بر طبق آن دو حديث از حضرت باقر عليه السّلام
جلد 4 - صفحه 302
و حضرت صادق عليه السّلام نقل کرده‌اند لکن ظاهر اينست که اينکه نسخ غير از نسخ مصطلح است زيرا لسان آيه آبي از تخصيص و نسخ است چون حسن ذاتي دارد بلکه مراد تخفيف است باين معني کانّه ميفرمايد اتقوا اللّه حق تقاته و ان لم تقدروا فاتقوا اللّه ما استطعتم.
و شاهد بر اينکه معني در حديث سابق از امير المؤمنين عليه السّلام است که فرمود
(فلمّا نزلت هذه الآية قال الصحابة لا نطيق ذلک فانزل اللّه تعالي فاتقوا اللّه ما استطعتم)
و اينکه خطاب مخصوص بمؤمنين است لذا ميفرمايد يا أَيُّهَا الَّذِين‌َ آمَنُوا اتَّقُوا اللّه‌َ حَق‌َّ تُقاتِه‌ِ و از اينکه دو نکته استفاده ميشود يکي آنکه ايمان تنها کافي نيست بلکه تقوي هم لازم است تا رستگار شويد لذا در بسياري از آيات تقوي را قرين ايمان قرار داده.
ديگر آنکه غير مؤمن و لو اعلي مراتب تقوي را داشته باشد مورث نجات نميشود و لو موجب تخفيف در عذاب باشد.
وَ لا تَمُوتُن‌َّ إِلّا وَ أَنتُم مُسلِمُون‌َ اينکه نهي نهي از موت نيست چون اختياري نيست بلکه مراد اينست که بي‌ايمان از دنيا نرويد يعني بر ايمان ثابت باشيد تا زمان موت که تعبير از آن بموافات ميکنند زيرا اگر کسي عمر نوح کند و تمام عمر را در ايمان و تقوي بسر برد و در آخر عمر بي‌ايمان از دنيا رود نجاتي ندارد بلکه کليه اعمال او باطل ميشود، همين نحوي که ايمان شرط صحت کليه اعمال است موافات هم شرط است.
اشکال- شرط متأخّر معني ندارد.
جواب- بي‌ايمان رفتن کاشف از اينست که از ابتداء عمل او صحيح نبوده.
و موافات نداشته و اينکه شرط متأخر نيست.
و مراد از مسلمون نه اسلام مقابل ايمان است زيرا اسلام بدون ايمان
جلد 4 - صفحه 303
ابدا موجب نجات نيست بلکه يا مرادف با ايمان است يا بمعني تسليم اوامر و نواهي خدا و رسول و ائمه طاهرين عليهم السلام باشد يا مراد تسليم بتقديرات الهيست.