اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ اعتَصِمُوا بِحَبل‌ِ اللّه‌ِ جَمِيعاً وَ لا تَفَرَّقُوا وَ اذکُرُوا نِعمَت‌َ اللّه‌ِ عَلَيکُم إِذ کُنتُم أَعداءً فَأَلَّف‌َ بَين‌َ قُلُوبِکُم فَأَصبَحتُم بِنِعمَتِه‌ِ إِخواناً وَ کُنتُم عَلي شَفا حُفرَةٍ مِن‌َ النّارِ فَأَنقَذَکُم مِنها کَذلِک‌َ يُبَيِّن‌ُ اللّه‌ُ لَکُم آياتِه‌ِ لَعَلَّکُم تَهتَدُون‌َ (103)
و چنگ بزنيد بريسمان خدا جميع شماها مؤمنين و متفرق نشويد و ياد کنيد نعمت خداوند را که شما با يک ديگر عداوت ميورزيديد و دشمن يکديگر بوديد خداوند ميان شما الفت و محبت انداخت در حالي که با يکديگر برادر شديد و بوديد نزديک پرتگاه آتش خداوند شما را نجات بخشيد و بسعادت رسانيد اينکه نحو خداوند آيات خود را براي شما ظاهر ميفرمايد باشد که هدايت شويد.
وَ اعتَصِمُوا بِحَبل‌ِ اللّه‌ِ جَمِيعاً حبل الهي راهيست که انسان را بخدا نزديک ميکند و موجب قرب برحمت حق ميشود چه از عقائد حقه و چه از اخلاق حميده و چه از اعمال صالحه، و در بعضي اخبار تفسير کردند حبل اللّه را بقرآن، و در بسياري از اخبار تفسير شده بامير المؤمنين عليه السّلام که حبل اللّه المتين است، و در بعضي از اخبار بائمه طاهرين عليهم السلام، و معلوم است تمام اينها مصاديق اتم است و نيز معلوم است ولايت روح ايمان است و بدون ولايت اسلام جسد بي‌روح است.
و لفظ جميعا دلالت دارد بر اتفاق کلمه که يک دله و يک جهت در جميع امور ديني با هم باشيد و اختلاف نکنيد.
وَ لا تَفَرَّقُوا و از پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم مرويست که فرمود
(ستفرق امّتي
جلد 4 - صفحه 304
علي ثلاث و سبعين فرقة کلّها في النار الّا واحدة)
و طلوع تفرقه بعد از رحلت حضرت رسالت بوده در موضوع خلافت و غروب آن پس از ظهور حضرت بقيّة اللّه عجل اللّه تعالي فرجه است.
وَ اذکُرُوا نِعمَةَ اللّه‌ِ عَلَيکُم ذکر نعمة باداء شکر نعمت است، و مراتب شکر بسيار است و يکي از مراتب آن صرف در آنچه مقصود و منظور الهي است، و مراد از اينکه نعمة همان تأليف قلوب است و عدم اختلاف بقرينه إِذ کُنتُم أَعداءً و عداوت اوس و خزرج و عداوت قبائل مشرکين با يکديگر و اهل مکه با اهل مدينه و خونريزي‌ها که در ميانه آنها بود.
فَأَلَّف‌َ بَين‌َ قُلُوبِکُم يکي از معجزات بزرگ پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم همين تأليف قلوب بود که از تحت قدرت بشر خارج بود چنانچه ميفرمايد لَو أَنفَقت‌َ ما فِي الأَرض‌ِ جَمِيعاً ما أَلَّفت‌َ بَين‌َ قُلُوبِهِم وَ لکِن‌َّ اللّه‌َ أَلَّف‌َ بَينَهُم انفال آيه 64 فَأَصبَحتُم بِنِعمَتِه‌ِ إِخواناً اصباح بمعني شب را بروز آوردن است کنايه از اينکه از شب تاريک ظلماني عناد و خونريزي نجات و بصبح روشن محبت و الفت و وداد رسيديد و سبب آن نعمت و تفضل خداوند و عناية پروردگار بود.
و تعبير باخوان بمعني برادري اشاره باينست که ديگر آن را در عرض خود مي‌بيند و تعبير نفرمود بپدر و فرزند که يکي بر يکي برتري داشته باشد برادري برابري است چنانچه ميفرمايد إِنَّمَا المُؤمِنُون‌َ إِخوَةٌ حجرات آيه 10.
و در حديث نبوي صلّي اللّه عليه و آله سلّم در وسائل از گنج کراجکي در باب حقوق مؤمن ميفرمايد
(للمؤمن علي اخيه ثلاثون حقا)
تا آنجايي که ميفرمايد
(يحب له ما يحب‌ّ لنفسه و يکره له ما يکره لنفسه).
و در حديث ديگر ميفرمايد
(المؤمن اخو المؤمن)
چنانچه دين را هم تعبير باخ کرده‌اند ميفرمايد
(اخوک دينک فاحتط لدينک ما شئت)
فرائد شيخ.
جلد 4 - صفحه 305
و همين نحو که برادر باعث قوّت قلب و ظهر برادر است مؤمنين هم باعث تقويت يکديگر باشند که اگر اتفاق و اتحاد و الفت و محبت داشته باشند هيچ قوّة و نيرويي نميتواند با آنها مقاومت کند و اگر تفرقه و دوئيّت بين آنها ايجاد شد هر ضعيفي بر آنها چيره خواهد شد.
وَ کُنتُم عَلي شَفا حُفرَةٍ مِن‌َ النّارِ اگر برخورد کنيد بزمان جاهليت که دستگاه شرک سر تا سر دنيا را احاطه کرده بود، بت پرستي، آفتاب و ماه و ستاره و آتش و گاو ميپرستيدند و اخلاق رذيله از کبر و نخوت و حسد و عناد و عصبيت و غير اينها در آنها چه اندازه رسوخ کرده بود و اعمال قبيحه از زنا و شرب و منهيات چه رواجي داشت و خداوند ببرکت دين اسلام تمام آنها را نابود فرمود و توحيد و اخلاق فاضله و اعمال حسنه را در آنها شايع فرمود.
فَأَنقَذَکُم مِنها بادلّه واضحه و معجزات باهره و مواعظ شافيه و بيانات وافيه تمام کثافات و پليديها را از بين برد.
کَذلِک‌َ يُبَيِّن‌ُ اللّه‌ُ لَکُم آياتِه‌ِ که تمام وسائل هدايت را براي شما از هر جهت فراهم فرموده.
لَعَلَّکُم تَهتَدُون‌َ تعبير بلعل‌ّ نه براي ترديد است بلکه براي اينست که اينهمه آيات و معجزات و تفضلات علة تامه براي هدايت شما نيست بلکه اتمام حجة است و هدايت شما مشروط بيک شرط است از طرف شما و آن قابليت محل است و الّا
(بر سيه دل چه سود خواندن وعظ || نرود ميخ آهنين بر سنگ)
بسيار مورد تعجب است که پاره‌اي از صحابه با مشاهده اينکه همه آيات و بيانات چه کردند بعد از رحلت پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و چه اختلاف کلمه در ميان امت ايجاد کردند که تا دامنه قيامت دامن‌گير همه شد.
306