تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ وَ مَنْ يَتَّبِعْ خُطُواتِ الشَّيْطانِ فَإِنَّهُ يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَرِ وَ لَوْ لا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْکُمْ وَ رَحْمَتُهُ ما زَکى مِنْکُمْ مِنْ أَحَدٍ أَبَداً وَ لکِنَّ اللَّهَ يُزَکِّي مَنْ يَشاءُ وَ اللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ «21»
بعد از آن نهى بندگان فرمايد از پيروى گامهاى شيطان در وسوسه و مخالفت فرمان خداوند رحمان:
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا: اى کسانيکه ايمان آورده‌ايد، لا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ: پيروى مکنيد گامهاى شيطان را، يعنى طرق معاصى را، يا وساوس او را در اشاعه فاحشه نسبت به مؤمنين، يا مطلق ارتکاب مناهى و محرمات وَ مَنْ يَتَّبِعْ خُطُواتِ الشَّيْطانِ: و هر که پيروى کند وساوس شيطانى را، فَإِنَّهُ يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَرِ: پس بدرستى که شيطان امر مى‌کند به کارى که زشت
جلد 9 - صفحه 215
و قبيح است در عرف و عقل و به عملى که ناپسنديده است در حکم شرع. 2- مراد از فحشاء زنا، و مراد به منکر ساير قبايح. 3- فحشاء هر چيزى است که قبح آن در نهايت افراط باشد و منکر آنچه نفوس سليمه متنفر از آن و راضى به آن نباشند، و قول اخير اکثر و اشهر است و اين جمله براى بيان علت نهى است از پيروى وساوس شيطانى.
وَ لَوْ لا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْکُمْ: و اگر نبود فضل و کرم الهى بر شما به توفيق و توبه، يا تعيين حدى که کفاره گناه است، وَ رَحْمَتُهُ: و بخشايش او به تطهير شما به توبه يا حد، ما زَکى مِنْکُمْ مِنْ أَحَدٍ أَبَداً: پاک و پاکيزه نگشتى از شما هيچکسى هرگز، يعنى تا آخر عمر از دنس و کثافت گناهان پاک نشدى و به همين حال باقى ماندى، لا جرم به پاداش عقوبت اخروى گرفتار گشتى.
تبصره: آيه شريفه «لا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ» تشبيه معقول است به محسوس، يعنى وساوس شيطانيه را که امر معنوى و مخفى و القا کند در قلبهاى بندگان، تشبيه فرموده به پيروى نمودن گامهاى شخص رونده؛ و اشاره به آنکه چنانچه شخصى پيروى کند قدمهاى رونده راهى را، هر آينه منتهى شود به همان مقصدى که آن شخص دارد؛ همچنين اگر کسى پيروى کند وساوس شيطانى را، او را مى‌کشاند به مقصد خود. و چون مسلم است که شيطان، مراد و مقصدش گمراهى و ارتکاب فحشاء و منکر است، لا جرم کسى که متابعت وساوس او را کند قهرا او را در ورطه معصيت خواهد انداخت.
وَ لکِنَّ اللَّهَ يُزَکِّي مَنْ يَشاءُ: و لکن خدا پاک مى‌سازد هر که را خواهد، يعنى هر که را توفيق توبه ارزانى فرمايد و او به اخلاص توبه نمايد. وَ اللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ: و خدا شنوا است به گفتار مردمان، دانا است به افعال و نيات و ضماير و اخلاص ايشان.
تنبيه: آيه شريفه دلالت دارد بر اينکه خداى تعالى اراده فرموده و خواسته از بندگان خود خلاف آنچه را که شيطان خواهد، يعنى ايمان و طاعت و عدل و احسان را خواسته و به هيچ گونه راضى به ظلم و کفر و فسق و فحشاء و منکر نخواهد بود، زيرا وقتى مذمت فرمايد آمر به فحشاء و منکر را که شيطان است و
جلد 9 - صفحه 216
امر به پيروى ننمودن او را فرمايد، پس اگر راضى به فحشاء و منکر و قبايح باشد، هر آينه ذات اقدس الهى اولى به مذمت خواهد بود (تعالى اللّه عن ذلک علوا کبيرا).
و نيز در آيه اشعار است بر آنکه هيچکس اقدام به صلاح نمى‌نمايد مگر به لطف و فضل حضرت حق جل جلاله، و اگر فضل سبحانى نبودى هر آينه هيچکس از وسوسه شيطان نجات نيافتى.