تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ لا يَأْتَلِ أُولُوا الْفَضْلِ مِنْکُمْ وَ السَّعَةِ أَنْ يُؤْتُوا أُولِي الْقُرْبى وَ الْمَساکِينَ وَ الْمُهاجِرِينَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ لْيَعْفُوا وَ لْيَصْفَحُوا أَ لا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَکُمْ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ «22»
وَ لا يَأْتَلِ أُولُوا الْفَضْلِ مِنْکُمْ: و بايد سوگند نخورد صاحبان فضل از شما به حسب حسب و نسب، يا صاحبان ثروت و توانگرى از شما، وَ السَّعَةِ: و صاحبان دستگاه فراخى در جاه و مال و عزت، أَنْ يُؤْتُوا أُولِي الْقُرْبى: اينکه ندهند نفقه را، يا بايد تقصير نکنند اغنيا و اهل وسعت در آنکه انفاق کنند خويشان خود را، وَ الْمَساکِينَ: و فقرا را، وَ الْمُهاجِرِينَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ: و هجرت کنندگان در راه خدا. اين صفات موصوف واحد باشد، يعنى کسانى که جامع اين صفات هستند؛ زيرا کلام در کسى است که به اين صفات متصف باشد.
وَ لْيَعْفُوا: و بايد که عفو کنند جرمى را که از گناهان صادر شده، وَ لْيَصْفَحُوا: و بايد روى بگردانند از انتقام و اغماض فرمايند.
پس از غيبت به خطاب التفات نموده بر سبيل ترغيب بر غفران مى‌فرمايد: أَ لا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَکُمْ: آيا دوست نمى‌داريد اينکه بيامرزد خدا مر شما را و
جلد 9 - صفحه 217
از گناه شما بگذرد، پس شما نيز از گناه ديگران درگذريد. وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ: و خدا آمرزنده است با وجود کمال قدرت بر انتقام، مهربان بر اصحاب جرايم و گناهکاران، پس شما نيز متخلق به اخلاق الهى شويد.
تنبيه: آيه شريفه شمه‌اى از مکارم اخلاق را بيان مى‌فرمايد از جمله آنکه:
صاحبان فضل به حسب و نسب و صاحبان دستگاه فراخى و وسعت، بايد قسم نخورند بر آنکه نفقه ندهند جامعين صفات سه گانه را که هم خويشاوند باشند و هم فقير و هم مهاجر در راه خدا، زيرا عقلا و شرعا و عرفا اين اشخاص مورد ترحم خواهند بود. ديگر اينکه بايد عفو کنند گناهى را که از ديگران صادر شده و چشم پوشى نموده در صدد انتقام برنيايند. و چون اين طريقه حسنه رضاى الهى است، از اين جهت براى ترغيب و تحريص فرمايد: آيا دوست نمى‌داريد اينکه خداى تعالى گناهان شما را بيامرزد و از گناهان شما بگذرد، شما هم از خطاى همدينان خود بگذريد و عفو نمائيد. و همين قدر در فضل و شرافت عفو و گذشت کافى است که از صفات پروردگار عالم و در مقام ثنا و ستايش، ذات يگانه سبحانى را به اين صفت جميله ياد کنند: «يا عفوّ يا غفور».
در معراج السعاده از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله مروى است که فرمود: به خدائى که جان من در قبضه قدرت اوست، سه چيز است که اگر از من قسم خواهند بر آنها قسم مى‌خورم: 1- آنکه صدقه دادن از مال هيچ کم نمى‌کند. 2- آنکه هيچکس از ظلمى که به او شده عفو نمى‌کند از براى خدا مگر اينکه خدا عزت او را در قيامت زياد مى‌فرمايد. 3- آنکه هيچکس نيست که درى از سؤال را بر خود بگشايد مگر اينکه يک درى از فقر و احتياج بر او گشوده مى‌شود. «1» در کافى- فرمود حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله: الا اخبرکم بخير اخلاق الدّنيا و الآخرة العفو عمّن ظلمک و تصل من قطعک و الاحسان الى من اساء اليک
«1». معراج السعاده، ملا احمد نراقى، باب چهارم، مقام سوّم، صفت دهم، فصل چهارم، ص 80 چاپ قديم.
جلد 9 - صفحه 218
و الاعطاء من حرمک.
مى‌خواهيد خبر دهم شما را به افضل اخلاق اهل دنيا و آخرت: نزديکى کن به هر که از تو دورى کند، و بخشش کن به کسى که تو را محروم سازد، و گذشت کن به کسى که به تو ظلم نمايد، و نيکى کن به کسى که به تو بدى نمايد. «1» و اخبار در اين قسمت بسيار است، و اگر شخص عاقل در اين آداب حسنه تأمل کند، هر آينه دريابد جامعيت و اکمليت شريعت حضرت خاتم صلّى اللّه عليه و آله را که تمام جزئيات و فروعات عادات شريفه و آداب محسنه را بيان فرموده که عمل به آنها موجب اتحاد و داد جامعه، و آسايش عموم را فراهم نمود.