تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ أُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (104)
بعد از آن در بيان دعوت به خير و امر به معروف و نهى از منکر فرمايد:
وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةٌ: و بايد که باشد از شما گروهى که، يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ: بخوانند مردمان را به نيکوئى. مراد دعوت به اسلام يا به ائتلاف مؤمنان با يکديگر. نزد بعضى مراد مؤذنانند که خلق را به عبادت خداى تعالى مى‌خوانند. وَ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ: و امر نمايند مردم را به معروف که اعمال
«1» نهج البلاغه، خطبه 18.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 199
مستحسنه شرعيه نبويه مى‌باشد. وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ: و باز دارند مردم را از افعال ناشايسته.
بيان: مفسرين را در معروف و منکر وجوهى است: 1- معروف، آنچه خدا و رسول امر فرموده؛ منکر، آنچه را که خدا و رسول نهى فرموده. 2- معروف، آنچه مستحسن باشد در نظر شرع و عقل؛ منکر، آنچه قبيح باشد در نظر شرع و عقل. 3- معروف، آنچه موافق کتاب خدا و سنت پيغمبر باشد؛ منکر، هر چه مخالف قرآن و شريعت باشد. 4- معروف، تمام واجبات و مستحبات شرعيه؛ منکر، کليه محرمات اسلاميه.
وَ أُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ: و آن جماعت متصفه به صفات سه گانه، ايشانند رستگاران در دنيا و آخرت و فايز شدگان به سعادت.
تبصره: در آن چند مطلب است:
مطلب اول: هيچيک از واجبات در ايصال خير و رفع مضار نسبت به جامعه بشر به مرتبه اين دو فريضه نمى‌رسد، زيرا معروف، کلمه کليه است فرايض و سنن و خيرات را؛ و منکر، عام است تمام قبايح و شرور را. پس فى الحقيقه قيام فعل خيرات، و قوام ترک شرور، منوط به اين دو واجب است، و نظام ملک و ملت و دين و دولت مربوط است به جريان اين دو امر عظيم. در کتاب کافى از حضرت باقر عليه السّلام مروى است:
انّ الامر بالمعروف و النّهى عن المنکر سبيل الانبياء و منهاج الصّلحاء فريضة عظيمة بها تقام الفرايض و تأمن المذاهب و تحلّ المکاسب و تردّ المظالم و تعمر الارض و ينتصف من الاعداء و يستقيم الامر. «1» (الحديث) بدرستى که امر به معروف و نهى از منکر، راه انبياء و طريقه صلحا است. فريضه بزرگى است که به آنست قيام تمام فرائض، راهها به آن ايمن مى‌شود، و کسبها به آن حلال
«1» فروع کافى، جلد 5، کتاب الجهاد، باب الامر بالمعروف و النهى عن المنکر، صفحه 55، حديث اوّل.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 200
مى‌گردد، و مظالم به سبب آن رد مى‌شود، و زمين به آن آباد مى‌گردد، و به آن انصاف از دشمنان ظهور يابد، و استقامت امور به آن حاصل آيد.
مطلب دوم: وجوب امر به معروف و نهى از منکر اجماعى است، لکن اختلاف است که آيا واجب عينى است يا کفائى. جمعى از علماى متأخرين مانند شيخ طوسى، و شيخ ابو القاسم حلى، و ابن ادريس، و شهيد اول، و شيخ على رضوان اللّه عليهم، واجب عينى دانسته‌اند که بر هر فرد مسلمانى واجب است. و بعضى ديگر مانند علم الهدى، و شيخ ابو الصلاح، و علامه حلى، و شهيد ثانى رضوان اللّه عليهم، واجب کفائى دانسته‌اند که به اقدام بعضى، از ديگران ساقط است. و بنابر هر دو قول، وجوب، منوط بر چهار شرط است:
1- علم به معروف و منکر شرعيه و تميز بين آن از يکديگر. 2- اصرار آن شخص بر ترک معروف و فعل منکر و ظاهر نبودن علامت ارتفاع آن. 3- ترتب اثر مطلوب بر فعل او در معرض احتمال باشد، که داند قيام او به امر و نهى مذکور، اثرى مترتب شود. 4- آنکه مأمون بودن از ضرر مالى يا عرضى يا بدنى، بر امر و نهى مذکور نسبت به آمر و ناهى، و نه نسبت به مسلمانان.
و مراتب انکار سه است: اول- انکار بقلب، و آن نيز چند چيز است:
1- اعتقاد وجوب فعلى که ترک شده، و حرمت فعلى که به عمل آمده. 2- ترتب عقاب الهى بر ترک و فعل مذکور. 3- رضا نداشتن به آن. 4- آثار کراهت ظاهر شدن از عدم مصاحبت و مجالست و مودت و محبت و غيره. دوم از مراتب انکار، انکار به زبان است که اول مراتبش، موعظه و نصيحت، و آخر مراتبش توبيخ و ملامت است. سوم از مراتب انکار، انکار به دست است، که عبارت از شکستن آلات فسق و اعدام ادوات حرام و دور کردن فاعل آن از مقام فعل مذکور. و بايد دانست که آنچه از اين مراتب، مشروط به شروط چهار گانه فوق است، مرتبه دوم و سوم است، نه مرتبه اول که انکار به قلب باشد؛ و آن
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 201
متوقف بر هيچ شرطى نيست و در هيچ زمان و مکان ساقط نخواهد بود، بلکه ثابت و محقق مى‌باشد.
مطلب سوم: شمه‌اى از احاديث وارده در اين دو امر:
1- نهج البلاغه حضرت امير المؤمنين عليه السّلام فرمايد: انّ اللّه سبحانه لم يلعن القرن الماضى بين ايديکم الّا لترکهم الامر بالمعروف و النّهى عن المنکر، فلعن السّفهاء لرکوب المعاصى و الحکماء لترک التّناهى. «1» به تحقيق خداوند سبحان لعن نفرمود اهل قرون گذشته را، مگر به سبب ترک کردن آنها امر به معروف و نهى از منکر را. پس لعن نمود سفهاء را به جهت بجا آوردن معاصى، و حکماء را به جهت ترک نهى از مناهى.
2- علامه مجلسى رضوان اللّه عليه از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم روايت نموده: لا يزال النّاس بخير ما امروا بالمعروف و نهوا عن المنکر و تعاونوا على البرّ، فاذا لم يفعلوا ذلک نزعت منهم البرکات و سلّط بعضهم على بعض و لم يکن لهم ناصر فى الارض و لا فى السّماء. «2» هميشه مردم به خير هستند مادامى که امر به معروف و نهى از منکر نمايند و معاونت به امور خير نمايند. پس وقتى که بجا نياورند آن را، بر کنده شود از ميان ايشان برکات، و مسلط شوند بعضى بر بعض ديگر، و نباشد براى آنها ياورى، نه در آسمان و نه در زمين.
3- عقاب الاعمال- صدوق رضوان اللّه عليه از حضرت رضا عليه السّلام روايت نموده: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: اذا ترکت امّتى الامر بالمعروف و النّهى عن المنکر فليؤذن بوقاع من اللّه جلّ اسمه. «3» فرمود حضرت رسول اکرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: زمانى که ترک کردند امت من امر به معروف و نهى از منکر را، پس اعلام شود بوقوع عذاب از خداوند جلّ اسمه.
«1» نهج البلاغه، خطبه 190 (خطبه قاصعه)
«2» بحار الانوار، جلد 100، کتاب الامر بالمعروف و النّهى عن المنکر، باب اوّل، صفحه 94، حديث 95.
«3» ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، صفحه 304.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 202