تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ کَمِشْکاةٍ فِيها مِصْباحٌ الْمِصْباحُ فِي زُجاجَةٍ الزُّجاجَةُ کَأَنَّها کَوْکَبٌ دُرِّيٌّ يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَکَةٍ زَيْتُونَةٍ لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ يَکادُ زَيْتُها يُضِي‌ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ نُورٌ عَلى نُورٍ يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشاءُ وَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ لِلنَّاسِ وَ اللَّهُ بِکُلِّ شَيْ‌ءٍ عَلِيمٌ (35)
اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ: خدا راه نماينده اهل آسمانها و زمينهاست.
تبصره: اين مطلب به برهان عقلى ثابت شده که ذات سبحانى منزه است از
«1». نهج البلاغه فيض الاسلام، ص 203، خطبه 84.
جلد 9 - صفحه 248
جسم و صورت و عرض و جوهر؛ پس نور و ضياء و از جنس نور و ضياء نخواهد بود، زيرا خداى تعالى خالق جميع اجناس باشد. بنابراين لازم آيد تأويل آيه شريفه به يکى از وجود مذکوره:
1- فرمايش حضرت رضا عليه السّلام: ابن بابويه روايت نموده در توحيد خود از عباس بن هلال که از حضرت سؤال نمودم از آيه «اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ» فرمود: «هاد لاهل السماء و هاد لاهل الارض» خدا هدايت کننده اهل آسمانها و زمينهاست «1» و آنچه مصلحت دنيا و آخرت ايشان است به توفيق و معونت و لطف، مانند نور که به آن راه برند به مقصود، يعنى چنانکه رونده در تاريکى شب به روشنائى ماه رود، مکلفان هم به لطف و توفيق الهى به نجات راه يابند؛ و بنابراين اسناد نور به خدا بر سبيل تشبيه و استعاره باشد.
2- «اللّه منوّر السماوات و الارض بالشمس و القمر و النجوم» خدا روشن سازنده آسمان و زمين است به آفتاب و ماه و ستارگان. «2» 3- «اللّه مزيّن السماوات بالملائکة و مزيّن الارض بالانبياء و العلماء» خدا زينت دهنده آسمانهاست به ملائکه و زينت دهنده زمين است به پيغمبران و علماء. «3» 4- در منهج از حضرت امير المؤمنين عليه السّلام روايت نموده در معنى آيه: حق تعالى نشر حق فرمود در آسمانها و زمين تا آنکه همه آسمان و زمين و آنچه ما بين آنهاست به نور حق منور گشت، يا آنکه همه اهل آسمانها و زمين را به نور حق منور ساخت تا همه به حق آشنا گرديدند. «4» مَثَلُ نُورِهِ: 1- صفت نور خدا که هدايت يافتند به آن مؤمنين، يعنى ايمانى که در قلب ايشان است. 2- مثل نور الهى که قرآن است در قلب آنان.
«1». توحيد شيخ صدوق، باب 15، ص 155، ذيل آيه اللّه نور السّموات و الارض.
«2». تفسير کبير منهج الصادقين، ج 6، ص 311.
«3». همان مدرک.
«4». تفسير کبير منهج الصادقين، ج 6، ص 312.
جلد 9 - صفحه 249
3- مثل نور، نور سبحانى که حضرت محمد صلّى اللّه عليه و آله است و اضافه آن به ذات خود اضافه تشريفى است. 4- مثل دلائل داله بر توحيد و عدل و قدرت سبحانى که از شدت بروز و ظهور مانند نور مى‌باشد.
کَمِشْکاةٍ: مانند کوّه يا قنديلى است، فِيها مِصْباحٌ: در آن چراغى افروخته است به غايت روشن.
تنبيه: اضافه نور به ضمير او سبحانه دليل است بر آنکه اطلاع نور بر آنکه، اطلاق نور بر ذات سبحانى بر غير ظاهر خود باشد.
صدوق رحمه اللّه گويد: «مَثَلُ نُورِهِ» مراد صفت نور اوست، و اين نور غير ذات سبحانى است؛ زيرا تشبيه فرموده به مصباح و روشنائى، و وصف فرموده در اين آيه، و جايز نيست تشبيه ذات سبحانى به مصباح؛ زيرا ذات الهى شبيه و نظير و مثل و مانند ندارد، پس صحيح است نورى که تشبيه فرموده مراد دلائلى است که دلالت نمايد اهل آسمان و زمين را بر مصالح دينشان و بر توحيد و عدل و حکمت پروردگارشان، و بيان فرمود وضوح دلالت آن را که مثل اين نور مانند قنديلى است در آن چراغى افروخته است در نهايت روشنى.
الْمِصْباحُ فِي زُجاجَةٍ: آن چراغ افروخته در شيشه‌اى باشد. و اختصاص زجاجه به ذکر جهت آنست که با وجود آنکه حافظ و مانع چراغ است از باد، اصفى جواهر است، پس مصباح در آن روشن‌تر و نورانى‌تر باشد. الزُّجاجَةُ کَأَنَّها کَوْکَبٌ دُرِّيٌ: آن شيشه از غايت صفا و لطافت گوئيا ستاره بزرگ درخشانى است مانند زهره و مشترى، يا ستاره منسوب به در در صفا و درخشانى.
يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَکَةٍ زَيْتُونَةٍ: روشن شود اين چراغ از روغن درخت مبارک زيتون که در زمين مقدسه روئيده شده و هفتاد پيغمبر به آن دعاى با برکت خوانده‌اند، از آن جمله حضرت ابراهيم عليه السّلام است، لذا با برکت و پرفايده گرديده و استخراج روغن از آن احتياج به فشردن ندارد؛ و گويند اول درختى است که بعد از طوفان روئيده شده و منبت آن منزل انبياء باشد، و به اين جهت حق تعالى آن را شجره مبارکه خوانده. و حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله
جلد 9 - صفحه 250
فرموده: بخوريد زيت را و روغن مالى کنيد به آن، زيرا آن درخت مبارکى است. «1».
پس در وصف آن مى‌فرمايد که: لا شَرْقِيَّةٍ: آن درخت زيتون نه در جانب شرق باشد از معموره مانند چين و خطا، وَ لا غَرْبِيَّةٍ: و نه در طرف غرب معموره مانند طنجه و طرسوس، بلکه در وسط معموره باشد که آن زمين و کوه ولايت شام است، چه زيتون آن بهترين زيتونها باشد. 2- آنکه نه در طرف شرق آفتاب است و نه در طرف غرب آن که: در بعض اوقات آفتاب بر آن نتابد بلکه در همه طول نهار شعاع آفتاب بر آن مى‌تابد مانند زيتونى که بر قله کوهها و صحراى واسع است که ميوه آن، اصفى و انضج باشد. 3- نه دائم در آفتاب است تا بسوزد، و نه هميشه در سايه تا خام باشد.
بعد ذکر فرمايد زيتون را به کثرت صفا و تلألؤ، يَکادُ زَيْتُها يُضِي‌ءُ: نزديک است آن درخت زيتون از شدت تلألؤ و غايت صفا، روشنى دهد به نفس خود، وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ: اگرچه نرسد آن را آتشى، يعنى صفا و درخشندگى آن به مثابه‌اى است که بى‌آتش، روشنائى بخشد، و نورانيت ظاهر سازد. نُورٌ عَلى نُورٍ: روشنى افزوده بر روشنى، يعنى صفاى زيت با نور چراغ و لطافت شيشه بر آن افزوده در قنديل که ضايعه اشعه و جامع انوار است، و بدان جهت نور چراغ به مرتبه اعلا و درجه قصوى رسد.
يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ: راه مى‌نمايد خدا به نور ثاقب خود که هدايت و ايمان و نبوت و نعم جسمانى است، مَنْ يَشاءُ: هر که را مى‌خواهد و قبول هدايت و به نور ايمان مهتدى شود، يا هدايت نمايد به نور خود که نبوت و ولايت است هر که را خواهد، و علم و مصلحت الهى به آن تعلق يابد. وَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ لِلنَّاسِ:
و مى‌زند خداوند مثل‌ها را، يعنى معقولات را در صور محسوسات بيان فرمايد براى مردمان. وَ اللَّهُ بِکُلِّ شَيْ‌ءٍ عَلِيمٌ: و خدا به همه چيزها از دقايق معقولات و محسوسات و حقايق جليات و خفيات، داناست، پس همه اشياء را در محل خود وضع و مقرر فرمايد. در اين فرمايش وعد و وعيد است مر کسى را که تدبر نمايد
«1». تفسير منهج الصادقين، ج 6، ص 315، چاپ کتابفروشى اسلاميّه.
جلد 9 - صفحه 251
در آيه شريفه و کسى را که اعراض کند از آن.
تنبيه: مفسران را در اين آيه شريفه بياناتى است، آنچه از خانواده عصمت صلوات اللّه عليهم اجمعين روايت شده:
در توحيد صدوق رحمه اللّه- عيسى بن راشد از حضرت باقر عليه السّلام در قول خداوند عزّ و جلّ «کَمِشْکاةٍ فِيها مِصْباحٌ» فرمود: «مشکوة» نور علم در سينه پيغمبر، «الْمِصْباحُ فِي زُجاجَةٍ» «زجاجه» سينه على عليه السّلام؛ گرديده علم پيغمبر به سينه على «الزُّجاجَةُ کَأَنَّها کَوْکَبٌ دُرِّيٌّ يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَکَةٍ»، فرمود:
نور علم. «لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ»، فرمود: نه يهوديه و نه نصرانيه. «يَکادُ زَيْتُها يُضِي‌ءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ»، فرمود: نزديک است عالمى از آل محمد تکلم فرمايد به علم پيش از آنکه سؤال شود. «نُورٌ عَلى نُورٍ»، يعنى: امامى مؤيد به نور علم و حکمت در عقب امامى از آل محمد و آن از زمان آدم عليه السّلام تا قيام قيامت است، پس آن جماعت اوصيائى هستند که مقرر فرموده خداوند عزّ و جلّ خليفه خود و حجج خود بر خلق، خالى نيست زمين در هر عصرى از يکى از ايشان. «1» در مجمع- نقل نموده که اين مثلى است حق تعالى زده براى مؤمن:
«مشکاة» نفس او است، «زجاجه» سينه او، «مصباح» نور ايمان و قرآن که در قلب او متوقد است «2»، از شجره مبارکه کلمه توحيد و اين شجره هميشه در قلب مؤمن سبز است و با نضارت خاطر و طراوت و محفوظ است از آفات و حوادث شيطانى و هواجس او، چنانکه شجره زيتونه که در وسط زمين واقع نه از تاب آفتاب محترق، و نه از برودت پژمرده است، و مؤمن به جهت ميان اين نور، جامع چهار صفت است: اگر عطا شود نعمتى، شکر نمايد؛ اگر مبتلا شود به بلائى، صبر کند؛ اگر حکم نمايد، عدالت کند؛ و اگر سخن گويد، راست گويد. و «نُورٌ عَلى نُورٍ» به اين معنى است که کلام او نور و مدخل او نور و مخرج او نور و
«1». کتاب التوحيد شيخ صدوق، باب 15، ص 157 و 158 و نيز تفسير مجمع البيان ج 4، ص 144 و 145.
«2». تفسير مجمع البيان، ج 4، ص 144، چاپ کتابخانه آيت اللّه العظمى المرعشى النّجفى.
جلد 9 - صفحه 252
مصير او در قيامت به نور است.
قول دوم- آنکه اين مثل قرآن است در قلب مؤمن، پس چنانکه به مصباح مستضى‌ء شوند، مؤمن نيز به قرآن مهتدى شود و عمل نمايد، پس مصباح قرآن است، زجاجه قلب مؤمن، مشکوة زبان و دهن او، شجره مبارکه: شجره وحى، يکاد زيتها يضى‌ء: نزديک است که حجج حق تعالى به بندگان واضح گردد اگرچه تلاوت نشود، يعنى هنوز قرآن ناخوانده دلايل و حجج او بر همگان واضح شود پس چون خوانده شود: نور على نور، ظهور يابد. «1» قول سوم- از طريق عامه ابن المغازلى شافعى در کتاب مناقب از على بن جعفر روايت نموده که از حضرت موسى بن جعفر عليه السّلام سؤال نمودم از اين آيه، فرمود: «مشکاة» فاطمه عليها السّلام، «مصباح» حسن و حسين عليهما السّلام، «الزُّجاجَةُ کَأَنَّها کَوْکَبٌ دُرِّيٌّ» بود فاطمه عليها السّلام ستاره درخشنده بين زنان عالميان، «يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَکَةٍ» ابراهيم عليه السّلام، «لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ» نه يهوديه و نه نصرانيه، «يَکادُ زَيْتُها يُضِي‌ءُ» نزديک است علم ناطق شود از آن حضرت، «وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ نُورٌ عَلى نُورٍ» از آن حضرت امام بعد از امام. «يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشاءُ» هدايت فرمايد خدا به ولايت ما هر کس را که مى‌خواهد.