اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
اللّه‌ُ نُورُ السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌ِ مَثَل‌ُ نُورِه‌ِ کَمِشکاةٍ فِيها مِصباح‌ٌ المِصباح‌ُ فِي زُجاجَةٍ الزُّجاجَةُ کَأَنَّها کَوکَب‌ٌ دُرِّي‌ٌّ يُوقَدُ مِن شَجَرَةٍ مُبارَکَةٍ زَيتُونَةٍ لا شَرقِيَّةٍ وَ لا غَربِيَّةٍ يَکادُ زَيتُها يُضِي‌ءُ وَ لَو لَم تَمسَسه‌ُ نارٌ نُورٌ عَلي نُورٍ يَهدِي اللّه‌ُ لِنُورِه‌ِ مَن يَشاءُ وَ يَضرِب‌ُ اللّه‌ُ الأَمثال‌َ لِلنّاس‌ِ وَ اللّه‌ُ بِکُل‌ِّ شَي‌ءٍ عَلِيم‌ٌ (35)
اينکه آيه شريفه در او اشارات و کنايات است و مفسرين در تاويل او اقوال زيادي دارند و اخبار بسياري در تفسير اينکه آيه بوجود مقدس نبوي و صديقه طاهره و امير المؤمنين و ائمه طاهرين بلکه انبياء و اوصياء آنها من لدن آدم الي يوم- القيامة وارد شده مراجعه به تفسير برهان کنيد و ما پس از تفسير جملات، تطبيق الفباء و کلمات مفسرين تا اندازه فهم خود تفسير مي‌کنيم و اللّه العالم بحقايق کلامه.
(اللّه‌ُ نُورُ السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌ِ) يکي از اسامي الهيه نور است (در دعاء کميل) مي‌گويي
يا نور يا قدوس
و حکما گفتند:
(الالفاظ موضوعة للمعاني العامة) نور معناي او (الظاهر بذاته المظهر لغيره).
خداوند و لو ذات مقدس او را احدي پي نمي‌برد و لکن علم، قدرت، ساير صفات او در تمام موجودات ظاهر است بلکه مي‌گوئيم نفس وجود نور است مقابل عدم که ظلمت صرف ذات مقدسش وجود صرف است و موجد و مظهر تمام موجودات و تمام مظاهر صفات او هستند و در تمام موجودات سماويّه و ارضيّه نورا و ساطع و روشن است.
(شعر)
برگ درختان سبز در نظر هوشيار || هر ورقش دفتريست معرفت کردگار
(و في کل‌ّ شي‌ء له آية || تدل‌ّ علي انّه واحد)
جلد 13 - صفحه 530
يار بي‌پرده از در و ديوار || در تجليست يا اولي الأبصار
و در جميع موجودات مظهر تام اتم جميع صفات ربوبي، انبياء و اوصياء بالاخص محمّد صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و اهل بيت و آل و اوصياء او هستند.
(مَثَل‌ُ نُورِه‌ِ کَمِشکاةٍ فِيها مِصباح‌ٌ) اولا مثل با ممثّل تفاوت بسياري دارد فقط براي تقريب به ذهن به قدر فهم سامع مثل زده مي‌شود، به قدري که بتوان درک کرد چنانچه نعم بهشت را به فواکه و قصور و انهار و فرش مثال مي‌زنند و عذاب جهنم را به آتش، غل، زقوم، حميم غساق، سياط مثال زده مي‌شود و الا چه نسبت خاک را با عالم پاک.
و ثانيا مظهر تام اتم ممکنات وجود مقدس محمّد رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله و سلّم است لذا در اخبار مشکات را که به معني قنديل است به وجود او تعبير کردند که در او مصباح است چراغ را در قنديل مي‌گذارند و مصباح روح مقدس او است که داراي جميع کمالات است و مظهر جميع صفات.
(المِصباح‌ُ فِي زُجاجَةٍ) زجاجة شيشه و لوله و لامپ است که نور از داخل او ظاهر مي‌شود لذا امير المؤمنين عليه السّلام که تمام علم و کمالات نبوي از او ظاهر مي‌شود که فرمود
(انا مدينة العلم و علي بابها)
بلکه گذشت در آيه مباهله که علي عليه السّلام نفس نفيس پيغمبر است جميع کمالات او را دارد فقط نبوت بوجود او ختم شد.
(الزُّجاجَةُ کَأَنَّها کَوکَب‌ٌ دُرِّي‌ٌّ) مثل ستاره روشن و تلألؤ دارد.
(يُوقَدُ مِن شَجَرَةٍ مُبارَکَةٍ زَيتُونَةٍ) شجره مبارکه وجود مبارک حضرت ابراهيم که انبياء و بالاخص نبي اکرم و اوصياء او از اينکه شجره هستند و برکات الهيه تا قيامت از اينکه شجره است.
(ثُم‌َّ أَوحَينا إِلَيک‌َ أَن‌ِ اتَّبِع مِلَّةَ إِبراهِيم‌َ حَنِيفاً) نحل آيه 124.
(إِن‌َّ أَولَي النّاس‌ِ بِإِبراهِيم‌َ لَلَّذِين‌َ اتَّبَعُوه‌ُ وَ هذَا النَّبِي‌ُّ وَ الَّذِين‌َ آمَنُوا) آل عمران
جلد 13 - صفحه 531
آيه 81 و گذشت که و الّذين آمنوا ائمه عليهم السّلام هستند و تشبيه به زيتونه براي اينست که درخت زيتون از قامه و برگ و تير و ميوه و روغن استفاده‌هاي زيادي دارد و تمام برکات الهيه دنيويه و اخرويه از اينکه شجره و ثمره به جميع ما سوي اللّه ميرسد.
(لا شَرقِيَّةٍ وَ لا غَربِيَّةٍ) شجره که ابراهيم است نه يهود است که بطرف شرق قبله آنهاست و توجه آنها، و نه نصاري که بطرف غرب توجه دارند.
(ما کان‌َ إِبراهِيم‌ُ يَهُودِيًّا وَ لا نَصرانِيًّا وَ لکِن کان‌َ حَنِيفاً مُسلِماً وَ ما کان‌َ مِن‌َ المُشرِکِين‌َ) آل عمران آيه 6 چنانچه شجره زيتونه نه در طرف شرق و نه در طرف غرب است.
(يَکادُ زَيتُها يُضِي‌ءُ) زيت علوم پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و کمالات اوست که تا دامنه قيامت روشن است و خاموش شدني نيست.
(وَ لَو لَم تَمسَسه‌ُ نارٌ) احتياج به اسباب و روشن کردن ندارد، خاموش نمي شود تا احتياج به روشن کردن داشته باشد.
(نُورٌ عَلي نُورٍ) وصيي بعد وصيي خليفه‌اي بعد خليفه و امام بعد امام که از زمان آدم تا دامنه قيامت زمين خالي از حجت نبوده و نيست
(لو خلت الارض عن- الحجة لساخت باهلها و لماجت باهلها).
(يَهدِي اللّه‌ُ لِنُورِه‌ِ مَن يَشاءُ) کساني که قابليت هدايت داشته باشند.
(وَ يَضرِب‌ُ اللّه‌ُ الأَمثال‌َ لِلنّاس‌ِ).
اينکه مثل‌هاي واضحه روشن را خداوند براي بندگان مي‌زند و لکن کساني که کور و کر هستند به آنها تأثير ندارد.
(وَ اللّه‌ُ بِکُل‌ِّ شَي‌ءٍ عَلِيم‌ٌ) مي‌داند کي قابل هدايت هست و کي لياقت ندارد و باين بيان مختصر توضيح اخبار داده شد و احتياج به تاويلات مفسرين هم نداريم.
532