تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلاً غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَنْزَلْنا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزاً مِنَ السَّماءِ بِما کانُوا يَفْسُقُونَ (59)
ترجمه
پس تبديل نمودند آنانکه ستم کردند بسخنى جز آنچه گفته شد مر آنها را پس فرستاديم بر آنانکه ستم کردند عذابى از آسمان براى آنکه نافرمانى مينمودند..
تفسير
سجده نکردند چنانچه مأمور شدند و نگفتند آنچه را که بايد بگويند بلکه داخل شدند از پشت سر بعقب و کلامى گفتند که معناى آن اين بود که گندم سرخ را قوت خود نمائيم بهتر است از براى ما از سجده براى خدا و تعظيم اولياء او و بعضى گفته‌اند بجاى حطه هطى سهمانا گفتند که در لسان خودشان مفيد اين معنى بوده است و علت آن اين بود که ديدند در قربه مرتفع است حاجت بخم شدن ندارد گفتند ما گمان کرديم در کوتاه است بايد رکوع کرد تا بشود داخل شد اين در که حاجت بخم شدن ندارد تا کى ما را اينها مسخره ميکنند و مرادشان موسى و يوشع بن نون بود پس تبديل نمودند کلمه استغفار را باستهزاء و عمل تعظيم را بتوهين و انقياد در مقام ولايت را
جلد 1 صفحه 92
باستکبار از قبول آن و خداوند نازل فرمود بر آنها مرض طاعون را که در کمتر از يک روز يکصد و بيست هزار نفر از آنانکه در علم الهى گذشته بود که ايمان نمى‌آورند و توبه نمى‌کنند مردند و آنانکه در علم الهى گذشته بود که يا توبه ميکنند يا از نسل آنها ذريه طيبه بوجود ميايد باقى ماندند و اين عذاب براى تمرد آنها از امر الهى بود و وجه تکرار نسبت ظلم بآنها در آيه گفته شده است مبالغه در قبح عملشان است و اشعار بآنکه وضع کردند غير مأمور به را در مقام مأمور به و ظلم بخودشان نمودند که موجب نجات را ترک کردند و موجب هلاک را مرتکب شدند و بنظر حقير براى اشعار بآنستکه منهى عنه را وضع نمودند بجاى مأمور به چون استهزاء و اهانت نمودند علاوه بر آنکه اطاعت و امتثال ننمودند پس دو ظلم بنفس کردند يکى آنکه نعمت مهيا شده در دنيا و آخرت را از دست دادند و ديگر آنکه محنت و عذاب هر دو سراى را خريدارى نمودند.
تنبيه از اين آيه شريفه و ساير آيات که تاکنون بيان شد ميتوان استفاده نمود که ظلم بنفس حرام و قبيح عقلى است زيرا خداوند در مقام تقبيح عمل نسبت ظلم بنفس را بکفار و فساق داده است بدون بيان حکم آن و از اينجا معلوم ميشود که اتکال بوضوح حکم عقلى آن فرموده است و بقاعده ملازمه بر فرض تماميت آن ميتوان حکم بحرمت شرعيه آن نمود و الا بادله خاصه از قبيل دليل حرمت القاء نفس در هلاکت و غيرها از اخبار ائمه اطهار بايد تمسک کرد چنانچه فقهاى اماميه هم بطور مسلم ذکر فرموده اند که اضرار بنفس حرام است ولى عملا مى‌بينيم عامه مسلمانان بلکه عدول مرتکب ميشوند بعضى امور مضره را از قبيل اکل و شرب و استعمال دخانيات و امثال اينها و وقتى با اهل علم آنها صحبت ميشود ميگويند قدر متيقن از ادله ضرر القاء نفس در هلاکت است و اين ضررهاى جزئى را شامل نميشود در صورتى که در باب تبديل وضو و غسل بتيمم تصريح مينمايند بشدت مرض و بطؤ علاج و جزئى و کلى و همچنين در باب روزه و ساير موارد ضرر با آنکه تمام اينها بملاک ضرر است و اگر دليل خاصى هم داشته باشد ناظر بهمين عنوان کلى عقلى است که شرع هم بر طبق آن حکم فرموده لذا در باب تزاحم ضررين و مخالفت ظن با واقع بر طبق همين ملاک فتوى داده‌اند بطوريکه بر فقيه متتبع جاى شبهه و ترديد باقى نميماند که ملاک را ضرر تشخيص داده‌اند اگرچه جمعى از اصوليون در باب حجيت مطلق ظن انکار اين اصل عقلى را نموده‌اند.
جلد 1 صفحه 93
چنانچه شيخ استاد ما در درر الفوائد فرموده اجتناب از ضرر ارتکازى حيوانات است و اگر عاقلى براى غرضى از اغراض مرتکب اضرار بنفس شود مقدم بر قبيح نيست مانند کسيکه اقدام بظلم بر غير مينمايد و در خارج هم مؤيداتى ذکر فرمودند که مقرب مقصود است و بنده در حاشيه آن کتاب توضيح داده‌ام ولى انصاف آنستکه اضرار بنفس عقلا قبيح است بلکه ظلم بنفس اقبح از ظلم بغير است البته عقلا ظلم بغير هم که مينمايند لا بد بغرضى از اغراض است بلى اگر غرض عقلى تعلق بگيرد بضرر جزئى براى نفع کلى قبيح نيست ولى اگر بشهوت نفسانى و غرض غير عقلى مرتکب شوند قبيح است چنانچه ظلم بغيرهم که قبح عقلى آن مسلم است منوط است بآنکه مستلزم نفع کثير براى غير نباشد خلاصه آنکه هر دو از يک سر چشمه آب ميخورند بلکه ميتوان گفت ظلم مطلقا قبيح است خواه بنفس باشد خواه بغير و در صورت معارضه با اهم ظلم نيست چه بر نفس چه بر غير و خروج موضوعى دارد و ارتکاب مسلمانان و عدول را نميتوان کاشف از سيره مستمره دانست چون اصل عقلى قابل رفع و تخصيص نيست لا بد بايد حمل شود بر غفلت و مسامحه و عدم خوف ضرر يا تعارض با ضرر اهم و امثال اينها و شايد آنصغائر ذنوب که گفته‌اند کسى مأمون از آنها نيست و خدا مى‌آمرزد از اين قبيل باشد و عياشى از حضرت باقر (ع) روايت نموده که جبرئيل اين آيه را باين نحو نازل نمود فبدل الذين ظلموا آل محمد حقهم غير الذى قيل لهم فانزلنا على الذين ظلموا آل محمد حقهم رجزا من السماء بما کانوا يفسقون و بنظر حقير بايد حمل بر تفسير شود.